ⓘ Երեւան, Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք։ Կը գտնուի Արարատեան դաշտին մէջ՝ Հրազդան գետի ափին՝ իր մէջ պարփակելով գետը։ Մշտական բնակչութեան քանակով, որ 2014 թու ..

Թորոս Ռոսլինի Յուշարձան (Երեւան)

Թորոս Ռոսլինի յուշարձան, կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտայի վերջնամասին՝ Մատենադարանի հարակից հրապարակին մէջ, տեղադրուած է 1967-ին։ Յիշուած է Երեւանի Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկին մէջ։

Բնական թիւ

Թուաբանագիտական նշանակումը N-ի "գրատախտակի թաւ" ℕ անգլերէն՝ blackboard bold տառատեսակով է լատ.՝ naturalis` բնական մալակասի՝ naturalis` բնական բառին սկզբնատառով 0-ի պատկանելութիւնը նշելու համար երբեմն կաւելցուի 0 դասիչը՝ ℕ 0

Պարզ թիւ

Պարզ թիւ, այն թիւն է, որ մեկէն եւ իրմէ զատ չունի այլ բաժանարար: Պարզ թիւերու բազմութիւնը կը նշանակեն P {\displaystyle \mathbb {P} } տառով P {\displaystyle \mathbb {P} } = {2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53.} Մնացեալ բնական թիւերը մեկէն զատ կը կոչուեն բաղադրեալ թիւեր:

Մայիսեան Փողոց (Երեւան)

Գտնուած է Ամիրեան, Սարեան փողոցներու եւ Մաշտոցի Պողոտային միջեւ։ կը սկսի Մաշտոցի պողոտային № 7 եւ № 9 շէնքերու անցուղիէն եւ կաւարտի Ամիրեան փողոցով։ Հատող փողոցներ չունի։

Վազգէն Սարգսեան Փողոց (Երեւան)

Սկսած է Հանրապետութեան հրապարակէն ու շարունակուած մինչեւ Շահումեանի պուրակի հարակի՝ Իտալիայի փողոց եւ Մովսէս Խորենացի փողոցի հատման խաչմերուկ։ Հատող փողոցներ՝ Դեղատան փողոց Պետրոս Ադամեան փողոց Գրիգոր Տէր-Գրիգորեան փողոց Երեւան

Հիւսիսային պողոտայ (Երեւան)

Հյուսիսային պողոտան, հսկայ փողոց մըն է որ կը գտնուի Երեւանի կեդրոնը։ Պողոտան երկար կապ մը կը հաստատ է օփերայի շէնքին եւ Հանրապետութեան հրապարակին միջեւ։ Անոր երկարութիւնը աւելի քան 500 մեթր է։ Պողոտային փողոցին մէջ կան նաեւ բնակարաններ, ճաշարաններ, խանութներ եւ գրասենեակներ։

                                     

ⓘ Երեւան

Երեւան, Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք։ Կը գտնուի Արարատեան դաշտին մէջ՝ Հրազդան գետի ափին՝ իր մէջ պարփակելով գետը։ Մշտական բնակչութեան քանակով, որ 2014 թուականի Յունուար մէկի դրութեամբ կը կազմէ աւելի քան 1 միլիոն 68 հազար մարդ: Հայաստանի ամենամեծ քաղաքն է։ 1918 թուականէն սկսեալ Երեւանը Հայաստանի մայրաքաղաքն է եւ Հայաստանի պատմութեան՝ 12-րդ մայրաքաղաքը։

Երեւանը հիմնադրած է Վանի թագաւորութեան արքայ՝ Արգիշտի Ա ը մ.թ.ա. 8-րդ դարուն։ Քաղաքի տեղանուան ծագման հետ կապուած կան շատ վարկածներ, մասնաւորապէս, ըստ ժողովրդական աւանդութեան, Երեւանը կը կապուի Նոյեան անուան հետ, իբրեւ Նոյը այդպէս կոչած է առաջին ջրհեղեղէն ետք երեւացող ցամաքը։ Միջնադարուն քաղաքը մտած էր Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Կոտայք գաւառի սահմաններուն մէջ։ 2018 թուականին, երբ կը լրանայ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան 100-ամեակը, Երեւանը կը դառնայ 2800 տարեկան։

                                     

1. Պատմութիւն

Երեւանը աշխարհի ամենահին քաղաքներէն է։ Հնագիտական պեղումներով պարզուած է, որ մարդը այստեղ բնակած է տասնեակ հազարաւոր տարիներ առաջ։ Քաղաքի տարածքին մէջ տարբեր ժամանակաշրջաններուն յառաջացած եւ զանազան պատճառներով կործանած են բազմաթիւ բնակավայրեր։ Ժամանակագրական առումով՝ քաղաքի տարածքին ամենահին բնակավայրը Երեւանեան կամ Հրազդանեան քարայրն է Երեւանեան լիճին մօտ՝ Հրազդան գետի ձախ ափին, որուն հնագոյն, ստորին շերտը 4-5 մշակութային շերտ կը թուագրուի մուսդերեան շրջանով 10-3.5 հազարամեակ առաջ: Իբրեւ հին բնակավայր յայտնի է նաեւ Շէնգաւիթը. այստեղ մարդիկ բնակութիւն հաստատած են 5-6 հազար տարի առաջ:

Հայ մատենագիրները Երեւանի անուան ծագումը երկար ժամանակ կապած են Նոյեան տապանի աստուածաշնչական աւանդութեան հետ. իբր, երբ Նոյի տապանը կանգ առաւ Արարատի գագաթին, Նոյը, ջրհեղեղէն ետք տեսնելով առաջին ցամաքը, որ ապագայ Երեւանի կառուցման վայրն էր, գոչած է՝ երեւա՜ց այստեղէն ալ՝ "Երեւան" անուանումը:

Առաւել տարածուած է այն տեսակէտը, որ "Երեւան" անունը կապուած է Էրեբունի բերդաքաղաքի անուան հետ։ Սակայն կան նաեւ այլ տեսակէտներ. անոնցմէ մէկուն համաձայն՝ հիմնադրուած նոր բնակավայրի անուանակոչման համար Արգիշտի Ա ը կամ օգտագործած է տարածքին մէջ եղած ու իրեն յայտնի հնագոյն այլ բնակավայրի անուն, կամ կոչած է "երի" կամ "արի" ցեղի երկրի անունով։ Հայկական լեռնաշխարհէն ու շրջակայ տարածքներէն հեռացած հնդեւրոպացիներու նախնիները՝ արիական ցեղերը, կը յիշեն իրենց՝ արի ցեղին պատկանելու փաստը եւ գրաւոր աղբիւրներու մէջ կը նշեն այդ մասին: Երեւանը կոչուած է նաեւ Այրիւան, Էրիւան, Րեւան եւ այլ անուններով:

Երեւանը կը յիշատակուի 3-րդ դարու սոտտիական-մանիքէական գրաւոր արձանագրութեան մէջ, ուր կը նշուի, որ քրիստոնէական համայնքի կողքին Մանիի պարսիկ նկարիչ, մանիքէութեան հիմնադիրը աշակերտներէն մէկը Երեւանի մէջ հիմնած է մանիքէական համայնք:

Վանի թագաւորութեան անկումէն ետք Երեւանի շուրջ 1000-ամեայ պատմութեան մասին հայ մատենագրական աղբիւրները կը լռեն։ Երեւանը կրկին կը յիշատակուի 7-րդ դարուն՝ "Գիրք թղթոց" ի մէջ։ Պատմիչ Սեբէոսը կը վկայէ, որ արաբական արշաւանքներուն ժամանակ Երեւանը վաճառաշահ ու այգեշատ քաղաք էր։

                                     

1.1. Պատմութիւն Հիմնադրութիւն

Վանի թագաւորութեան քաղաք Էրեբունին, հիմնադրուած է մ.թ.ա. 782 թուականին։ Ըստ, Վանի մէջ գտնուած սեպագիր տարեգրութեան՝ Վանի թագաւորութեան արքայ Արգիշտի Ա․-ն իր ղեկավարման 5-րդ տարին կառուցեց Էրեբունի քաղաքը։ 1950 թուականին Արին Բերդ բլուրին վրայ գտած սալաքարի մը վրայ գրուած գրութիւնը կ՛արտօնէ նոյնականացնել Էրեբունի եւ Երեւան քաղաքները։ Սալաքարի վրայ գրուած է.

Արգիշտին այստեղ կը բնակեցնէ 6600 հայ զինուորներ իրենց ընտանիքներով։ Մէկ դար անց Ռուսա Բ. արքան Հրազդան գետի ափին՝ Երեւանի հարաւային մասին մէջ, կը հիմնադրէ նոր բերդաքաղաք մը, որ Վանի թագաւորութեան Թէյշեբա աստուծոյ անունով կոչուեցաւ Թէյշեբաինի։ Այն նշանաւոր ռազմական կեդրոն էր տէրութեան հիւսիսային հատուածին մէջ, ունէր միջնաբերդ, քաղաքային թաղամասեր։ Բերդէն դէպի հարաւ ուղղութեամբ տնկուած էին խաղողի այգիներ։ Թէյշեբաինին սկիւթներու կողմէն Վանի թագաւորութեան կործանման տարիներուն՝ Ք.ա. 585-ին։

                                     

1.2. Պատմութիւն Աքեմենեան Շրջան

Աքեմենեաններու հին պարսկ.՝ Հախամանիշթիա կամ Արեաց Տիրութիւնը մ.թ.ա. 553 - 330 Հին Աշխարհի աշխարհակալ պետութիւններէն էր։ Անոր տարածքը կ՛ընդգրկէր երեք աշխարհամասերէն՝ Ասիոյ, մասամբ՝ Եւրոպայի եւ Ափրիկէի շարք մը երկիրներ։ Արեւելքէն անոր սահմաններուն մեջ կը մտնէին՝ արեւմտեան Հնդկաստանը՝ Ինտոս գետի հովիտը եւ Միջին Ասիան՝ հասնելով Հիմալայեան լեռներ, արեւմուտքէն՝ Փոքր Ասիան եւ Եգիպտոսը՝ սահմանակցելով Միջերկրական ծովուն, հիւսիսէն՝ Ղրիմը եւ Կովկասեան լեռները՝ ներառելով Սեւ ծովը, հարաւէն՝ Իրանական բարձրաւանդակը եւ Միջագետքի դաշտավայրը՝ հասնելով Արաբական թերակղզին եւ Հնդկական ովկիանոսին։ Տիրութիւնը հիմնադրած էր պարսից զօրավար Կիւրոս Մեծը Ք.ա. 553 թուականին, որ ապստամբած էր Մարաստանի թագաւոր Աժտդահակի դէմ եւ զայն սպանած։ Անոր մահէն ետք գահին կը բազմին իր ժառանգները՝ Աքեմենէն եւ իրեն ազգակից Արշամէն ու Արի-Արամէն ծագած գահատոհմը։

Այս պետութեան մէջ Հայաստանը կը մտնէր իբրեւ 13-րդ սատրապութիւն։ Հետագային այն կը բաժնուի երկու՝ հիւսիսային եւ հարաւային հատուածներու, համապատասխանաբար Էրեբունի եւ Վան կեդրոններով։ Այսպէսով՝ Էրեբունին կրկին կը դառնայ վարչաքաղաքական կեդրոն։ Բերդին մէջ գտնուած են միլեթական մետաղադրամներ՝ կտրուած Ք.ա. 478 թուականին, զոր կը վկայէ այստեղ կատարուած միջազգային առեւտուրի մասին։ Հաւանաբար այդ ժամանակ ալ հայերէն Էրեբունին սկսան արտասանել Էրեւունի։ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի արշաւանքներէն ետք Հայաստանը կը վերականգնէ իր անկախութիւնը եւ պետութեան կեդրոնը վերջնականապէս կը տեղափոխուի Արարատեան դաշտ։



                                     

1.3. Պատմութիւն Հայոց Թագաւորութեան Շրջան

Մ.թ.ա. 330 թուականին կը վերականգնուի հայոց անկախ պետականութիւնը։ Դեռ 6-րդ դարուն հիմնուած Երուանդունիներու թագաւորական տոհմը մ.թ.ա. 580 - 201 վերստին կը նստի հայոց գահին։ Անոնց փոխարինելու կու գան Արտաշէսեաններու հարստութիւնը մ.թ.ա. 190 - 1։ Հայ թագաւորները կը հրաժարին պարսկական նախկին վարչական կեդրոններէն՝ Վան եւ Էրեբունի։ Հայոց պետութեան կեդրոնը կը տեղափոխուի Արարատեան դաշտ։ Էրեբունիէն ոչ հեռու կը կառուցուին մայրաքաղաքներ՝ Արմաւիրը, Երուանդաշատը, Արտաշատը, իսկ Արշակունիներու հարստութեան 66 - 428 ժամանակ՝ Վաղարշապատն ու Դուինը։ Էրեբունին վերջնականապէս կը զրկուի վարչաքաղաքական կեդրոնի կարգավիճակէն։

Հայոց թագաւորութեան շրջանին Երեւանի մասին յիշատակութիւն եղած է 3-րդ դարու Մանիքէական Manichean բնագիրին մէջ, որմէ պարզ կը դառնայ, որ Մանի մարգարէի աշակերտներէն մէկը քրիստոնէական համայնքի հարեւանութեամբ հիմնադրած է մանիքէական համայնք։ Ըստ արձանագրութեան՝ Երեւանը կը կառավարէր ոմն՝ միապետ։ 5-րդ դարուն կառուցուած է երեւանեան ամենահին եկեղեցիներէն մէկը՝ Սուրբ Պօղոս-Պետրոս եկեղեցին, որ քանդուած է 1931 թուականին։

                                     

1.4. Պատմութիւն Արաբական Շրջան

7-րդ դարուն Արաբական թերակղզիին մէջ կը ստեղծուի Արաբական խալիֆայութիւնը։ Այն կը հիմնուի արաբներու ընդունած նոր կրօնի՝ Իսլամի շնորհիւ, եւ շատ արագ կը դառնայ աշխարհի՝ մինչեւ այդ եղած պետութիւններէն ամենամեծն ու զարգացածը։ 658 թուականին արաբները կը գրաւեն Երեւանը։ Իսկ 850 թուականին Հայոց իշխան, ապագայ թագաւոր Աշոտ Բագրատունին կ՛ազատագրէ Երեւանը Դուինի ամիրայի զօրքերէն եւ կը միացնէ իր կալուածներուն։ Այդ ժամանակ ալ կը կառուցուի Երեւանի նոր բերդը՝ Հրազդան գետի ափին։ Երեւանը կը սկսի զարգանալ որպէս հայկական միջնադարեան քաղաք։

                                     

1.5. Պատմութիւն Թրքական Ցեղերու Շրջան

11-րդ դարուն Մերձաւոր Արեւելք կը թափանցեն թրքական զանազան ցեղեր՝ սելճուքները, մոնկոլները, թաթարները, աւելի ուշ՝ թուրքմենները եւ օղուզները։ Զաքարեան իշխանները Վրաց թագաւորութեան շնորհիւ ժամանակաւորապէս կազատագրեն Արեւելեան Հայաստանը, բայց թրքական ցեղերը անջնջելի հետք կը ձգեն իրենց ետին. Հայաստանի խոշոր քաղաքները կամայանան կամ կը կործանուին։

Թուրքմենական գարա-գոյունլու ցեղերը միաւորուած էին Ամիր-Սաատի իշխանութեան տակ։ Անոնք իրենց ցեղապետի անունով յետոյ կոչուեցան սաատլուներ։ 14-րդ դարու վերջերուն անոնք հիմնեցին Երեւանի կուսակալութիւնը, որ Ամիր-Սաատի անունով հայերը կոչեցին Սաատի փոս կամ Սահաթափոս, իսկ օտարները՝ Չուխուր-Սաատ կամ Չուղուր-Սաատ։ Այս անունը գործածական եղած է պարսկական ու թրքական մատենագրութեան մէջ՝ թարգմանուելով որպէս "Երջանիկ հովիտ" ։ Գարագոյունլուներուն փոխարինելու եկան ագգոյունլու ցեղերը։ Բառացի անոնց անունները կը թարգմանուէին որպէս "սեւ եւ սպիտակ ոչխար" ։



                                     

2. Երեւանը՝ Վարչաքաղաքական Կեդրոն

Հայ ժողովուրդը՝ 15-րդ դարէն սկսեալ, Մեծ Հայքի տարածքին վրայ թագաւորութենէ զուրկ էր։ 1375 թուականին կործանուած էր հայկական վերջին թագաւորութիւնը՝ Կիլիկիոյ Հայոց Թագաւորութիւնը: Անկում ապրած էին Բիւզանդական կայսրութիւնն ու Վրացական թագաւորութիւնը, ասպարեզէն հեռացած էին դարաւոր պատմութիւն ունեցող Բագրատունիները, Արծրունիերն ու Սիւնիները: Վրաց Բագրատունիներու հովանաւորութեան տակ ստեղծուած Զաքարեաններու իշխանապետութեան օրերուն առաջացած իշխանական տուները՝ Օրբելեանները, Պահլաւունիները, Պռոշեանները եւս հետզհետէ անկում կապրէին: Հայկական լեռնաշխարհով մէկ ցրուած էին հայոց պետականութեան մնացորդները՝ մանրումիջին իշխանութիւնները, որոնք ի վիճակի չէին ղեկավարելու հայ ժողովուրդին ազատագրական պայքարը՝ սելճուքներու, մոնկոլներու եւ թուրքմեններու դէմ: Դարուն թերեւս միակ նշանակալի իրադարձութիւնը 1441 թուականին Կիլիկիայէն կաթողիկոսական աթոռի տեղափոխումն էր՝ Վաղարշապատ, եւ եկեղեցին սկսաւ համախմբել հայ ժողովուրդը իր շուրջ: 1440 թուականէն Երեւանը կը դառնայ Հայաստանի վարչաքաղաքական, առեւտրական եւ արհեստագործական կեդրոն։



                                     
  • Հին Երեւան Հայաստանի Հանրապետութեան մայրաքաղաք Երեւանի պատմական կեդրոնը Երեւանը հիմնադրուած է Ուրարտուի թագաւոր Արգիշտի Ա - ն մ.թ.ա. 782 թուականին Քաղաքի
  • Երեւան Գրիգոր Տաթևացու հուշարձան Երեւան Թորոս Ռոսլինի հուշարձան Երեւան Մխիթար Գոշի հուշարձան Երեւան Մովսես Խորենացու հուշարձան Երեւան Ֆրիկի
  • Վաղարշապատն ունի գլխաւոր ճանապարհ դէպի մայրաքաղաք Երեւան Միացուած է Երեւանին գիւղերով Վաղարշապատէն դէպի Երեւան մայրուղին 15 - 16 քմ է Ըստ Մովսէս Խորենացիի Հայոց
  • հատ. Ա., Աթէնք, 1991, Երեւան 2001: Պատմագրութիւն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան քառահատոր շարք հատ. Բ., Աթէնք, 1991, Երեւան 2001: Պատմագրութիւն Հայ
  • 1876 1876 - 03 - 08 Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 16 Ապրիլ 1953 1953 - 04 - 16 Երեւան Հայաստանի Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւն, Խորհրդային Ընկերվարական
  • Եղիշէ Չարենց Սողոմոնեան, 13 25 Մարտ 1897, Կարս - 27 Նոյեմբեր 1937, Երեւան 20 - րդ դարու հանճարեղ բանաստեղծ Ծնած է Մակու Պարսկաստան Շատ փոքր տարիքին
  • 2004, Երեւան պատմաբան, հնագէտ Մարտ 15 Էրազմ Քարամեան մ.1985 ֆիլմերու խորհրդային հայ բեմադրիչ Յուլիս 11 Ասատուր Շ Մնացականեան մ.1983, Երեւան ձեռագրագէտ - մատենագէտ
  • Երեւան Անանիա Շիրակացու Յուշարձան Երեւան Գրիգոր Տաթեւացիի Յուշարձան Երեւան Մխիթար Գոշի Յուշարձան Երեւան Մովսէս Խորենացիի Յուշարձան Երեւան
  • Մաշտոցի Յուշարձան Երեւան Անանիա Շիրակացիի Յուշարձան Երեւան Մատենադարան Թորոս Ռոսլինի Յուշարձան Երեւան Մխիթար Գոշի Յուշարձան Երեւան Մովսէս Խորենացիի
  • պողոտայ 54 Երեւան քաղաքի քաղաքային նշանակութեան փողոցներու ցանկ Երեւան քաղաքի հասցէներու Տեղեկութիւն հաղորդող, Երեւան 1983, էջեր 369 - 506, Երեւան քաղաքի փողոցներու
  • 1917 - 1923 Երեւան 2003, գիրք Բ. 1923 - 1985 Երեւան 2005, գիրք Գ. 1985 - 2000 Ստեփանակերտ, 2007 Արամայիս Տէր - Դանիելեան, Ղարաբաղի տագնապը, Երեւան 1993
                                     

Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի (այլ կիրառումներ)

Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի անուանումը կրնայ ունենալ յետեւեալ կիրառումները՝ Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի Լոնտոն Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի Դամասկոս Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի Աշտարակ Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի Երեւան Սուրբ Սարգիս Վանք Ուշի Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի Թիֆլիս Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի Գանձակ Սուրբ Սարգիս Եկեղեցի Նոր Նորք, Երեւան Սուրբ Սարգիս