ⓘ Արցախի Հանրապետութիւն. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն, փաստացի անկախ, սակայն միջազգայինօրէն չճանչցուած պետութիւն Անդրկովկասի մէջ։ Արեւմուտքէն սահմանակից է Հայ ..

                                     

ⓘ Արցախի Հանրապետութիւն

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն, փաստացի անկախ, սակայն միջազգայինօրէն չճանչցուած պետութիւն Անդրկովկասի մէջ։ Արեւմուտքէն սահմանակից է Հայաստանի Հանրապետութեան, հարաւէն՝ Իրանին, իսկ արեւելքէն եւ հիւսիսէն՝ Ազրպէյճանին։ Մայրաքաղաքն է Ստեփանակերտը ։ Պատմամշակութային կեդրոն է Շուշի քաղաքը։

Պատմականօրէն կը կազմէ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգը։ Հայ մեծանուն պատմաբան Լէոն Արցախը համեմատած է "հսկայական միջնաբերդի" հետ, առանց որուն "անհնար է երեւակայել Հայաստանի սրտի, այն է՝ Արարատեան երկրի պաշտպանութիւնը" ։

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը հայկական երկրորդ պետութիւնն է։

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը անկախութեան հռչակագիրը ընդունած է 2 Սեպտեմբեր 1991 թուականին Լեռնային Ղարաբաղի մարզային եւ Շահումեանի շրջանային խորհուրդներու համատեղ նստաշրջանի ընթացքին՝ ժողովրդական պատգամաւորներու կողմէն։ Հռչակագիրի առաջին կէտը ունի հետեւեալ ձեւակերպումը.

                                     

1. Անուանում

Ճշգրիտ ստուգաբանութիւնը յայտնի չէ. առաջին յիշատակութիւնները Վանի թագաւորութեան ուրարտական շրջանէն են։ Ըստ ժողովրդական ստուգաբանութեան "Արցախ" անուանումը կը նշանակէ Առանի ծառաստան։ Աւանդութեան համաձայն Առանը հայոց Վաղարշակ արքայի կողմէն նշանակուած Մեծ Հայքի հիւսիս արեւելեան նահանգներու նախարարն էր՝ Սիսակեան տոհմէն ։ Առանը, որ աւանդօրէն կը համարուի Առանշահիկներու եւ անոնցմէ ճիւղաւորուած Արցախի միջնադարեան իշխաններու ու մելիքներու նախահայրը, կը պատկանէր Հայկ նահապետի զարմին, ուստի եւ միջնադարեան պատմիչները Արցախի իշխաններուն կը կոչեն "Հայկազեանք" ։

"Ղարաբաղ" տեղանունը յստակ ստուգաբանութիւն չունի։ Ըստ մէկ ստուգաբանութեան կը թարգմանուի որպէս "Սեւ այգի" ։ ։ Ըստ երկրորդ ստուգաբանութեան՝ "բաղ" արմատով բազմաթիւ տեղանուններ գոյութիւն ունէին Սիւնիքի, Արցախի, Գանձակի եւ այլ շրջաններու մէջ։ Եւ "Ղարաբաղը" "Բաղաբերդ" տեղանուան պարզ ու սովորական թարգմանութիւնն է։ "Ղարաբաղի" առաջին՝ "ղարա" մասը հայերէն "բերդ" բառի թարգմանութիւնն է՝ լ-ր հնչիւնափոխութեամբ։ Ինչպէս օրինակ, Կալա-կարա՝ Կալա, Կալաքենդ Բերդաշէն, իսկ պաշտօնական փաստաթուղթերու մէջ՝ Կարաքենդ։ Տեղանուան երկրորդ՝ "բաղ" մասը օտար նուաճողներու կողմէն չէ թարգմանուած։ Այսպէս Ղարաբաղը Բաղաբերդ տեղանուան քմահաճ թարգմանութիւնն է։

                                     

2.1. Պատմութիւն Վանի թագաւորութեան ժամանակաշրջանին

Մ.ա. 3-1-ին հազարամեակներն սկսած հանդէս եկան առաջին պետական կազմաւորումները, որոնց շարքին մէջ կառանձնանար Վանի կամ Արարատի թագաւորութիւնը Ուրարտու։ Ուրարտական թագաւորութեան ժամանակաշրջանին Ք.ա. 9-6դդ. Արցախը յայտնի էր Ուրտեխե-Ուրտեխինի անուամբ։ Արցախի՝ որպէս Հայաստանի մաս, յիշատակումներ կան Ստրաբոնի, Դիոն Կասիոսի, Պլինիոս Աւագի, Պլուտարքոսի եւ այլ հին հեղինակներու աշխատանքներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Արգիշտի Ա-ի՝ Կոտայքի մէջ յայտնաբերուած ժայռափոր արձանագրութեան մէջ, ուր խօսուած է Զառ քաղաքի մասին։ Ըստ պատմաբան Վ. Բալայեանի այն կը համընկնի Արցախի միջնադարեան Ծար մելիքանիստ աւանի եւ ներկայիս Քարվաճառի Զառ գիւղի հետ։

                                     

2.2. Պատմութիւն Երուանդունիներու օրով

Ք.ա. 4-րդ դարուն արդէն Երուանդունիներու թագաւորութեան օրով նոյնպէս վկայութիւններ կան, որ հայկական պետութեան կազմին մէջ կը մտնէին Արցախը եւ Ուտիքը։ Այդ մասին կը փաստեն յոյն պատմագիր եւ աշխարհագիր Ստրաբոնի վկայութիւնները, ուր ան Արցախը կը ներկայացնէ որպէս Մեծ Հայքի կազմին մէջ գտնուող նահանգ՝ Օրխիստինա - Արցախ։

                                     

2.3. Պատմութիւն Արշակունեաց հարստութեան օրով

66 թուականին, Արշակունեաց հարստութեան շրջանին, Արցախը նոյնպէս կը գտնուէր հայկական միասնական պետութեան կազմին մէջ։ Այդ մասին կը վկայէ հռոմէական կայսր՝Ներոնի ժամանակներէն Հռոմի մէջ պահպանուած պատի վրայ փորագրուած աշխարհի մարմարէ քարտէսը, ուր Արցախը Արշակունեաց Հայաստանի առաջատար նահանգներէն մէկն է։

                                     

2.4. Պատմութիւն Հայաստանի առաջին բաժանումէն ետք

Մեծ Հայքի թագաւորութեան բաժանումէն ետք 387 թուական Արցախը մաս կը կազմէ Արեւելահայկական թագաւորութեան, որ ա՛լ շուտով կիյնայ Սասանեան Պարսկաստանի տիրապետութեան տակ։ Սակայն նոյնիսկ օտար լուծի տակ գտնուելով՝ Արցախը կը շարունակէ պայքարիլ եւ պահպանել իր հայկականութիւնը։ Այդ մասին կը փաստեն Կորիւնի վկայութիւնները, որոնց համաձայն Մ. Մաշտոցը լուսաւորական գործունէութիւն կը ծաւալէր Արցախի մէջ, որ այդ ժամանակ կը կոչուէր Փոքր Սիւնիք։ Եւ ըստ աւանդութեան նոյն նահանգի Հաբանդ գաւառի Ամարաս գիւղաքաղաքին մէջ Մեսրոպ Մաշտոցը բացաւ իր առաջին դպրոցներէն մէկը։ 451 -ին օգտուելով Պարսկաստանի մէջ սկիզբ առած քաղաքական անկայունութիւններէն՝ Կուրի աջափնեայ Արցախ եւ Ուտիք նահանգներու Առանշահիկ հայ իշխանական տոհմը ինքզինք կը յայտարարէ որպէս թագաւորութիւն։ Նոյնինքն Առանշահիկներն ալ կամզակերպեցին Արցախի հայութեան հակապարսկական ընդվզումները, զորս կը գլխաւորէր Վաչէ Առանշահիկ թագաւորը՝ Վարդան Մամիկոնեանի համախոհներէն մէկը։ Զօրավարի մահէն ետք Արցախ աշխարհը պարսկական հետագայ ասպատակութիւններէն պաշտպանելու եւ ազատագրական պայքարներու միջոցով անկախութիւն հաստատելու նպատակով՝ Վաչէ Առանշահիկը կեղծ ուրացութեան ուղին բռնեց եւ նոյնիսկ ամուսնացաւ Պարսկաստանի թագաւոր՝ Հազկերտ Բ-ի քրոջ աղջկան հետ։ Սակայն 457 -ին Հազկերտ Բ-ի մահէն ետք, օգտուելով Պարսկաստանի մէջ սկսած գահակալական կռիւներէն՝ Վաչէ կը վերադառնայ քրիստոնէական-լուսաւորչական կրօնին եւ ապստամբութիւն կը բարձրացնէ պարսիկներուն դէմ։ Վաչէէն ետք շուրջ 30 տարուան անիշխանութենէն ետք Հայոց Արեւելեան աշխարհի մէջ թագաւոր կը դառնայ անոր եղբօր որդի Վաչագանը։ Այդ ժամանակ բուն Մեծ Հայքի եւ կեդրոնական նահանգներուն մէջ հայկական պետականութեան բացակայութեան պայմաններուն մէջ Վաչագան Բարեպաշտի թագաւորութիւնը հայահաւաք կեդրոնի դեր կը կատարէր։ Անոր կառավարման տարիները աչք կը մտնեն սահմանադրական ու կրօնական բարեփոխումներով եւ տնտեսական ու մշակութային կեանքի վերելքով։ Եւ այսպէս մինչեւ 6-րդ դարու կէսերը Արցախ աշխարհի մէջ տեւական խաղաղութիւն եւ ինքնավարութիւն կը տիրէր։ Սակայն ամէն ինչ փոխուեցաւ 7-րդ դարու սկիզբը, երբ Հայոց երկիր ներխուժեցին արաբները։



                                     

2.5. Պատմութիւն Արաբական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին

652 -ին Թէոդորոս Ռշտունին Ասորիքի եւ Վերին Միջագետքի կառավարիչ Մուավիայի հետ ստորագրեց պայմանագիր մը, որուն միջոցով Հայաստանը պահպանեց իր ներքին ինքնավարութիւնը։ Սակայն Սեբէոսի վկայութեամբ բանակցութիւններուն մէջ Հայաստանը Սիւնիքէն եւ Արցախէն զատ կը դիտարկուէր։ Իրավիճակը փոխուեցաւ Թէոդորոս Ռշտունիի մահէն ետք, երբ գահակալուեցաւ անոր փեսան՝ Համազասպ Մամիկոնեանը։ Ան յաջողեցաւ իր իշխանութեան տակ դնել Մեծ Հայքի գրեթէ բոլոր գաւառները, որոնցմէ է Արցախը։ Այդ տարիներուն տեղի ունեցած հակաարաբական ընդվզումները վերջնականապէս ունեցան իրենց արդիւնքը եւ 885 -ին արբական խալիֆայութիւնը ճանաչեց Աշոտ Ա Բագրատունիի Մեծ Հայքի նահանգի թագաւորութիւնը։ Այսպէս Հայաստանը վերականգնեց իր անկախութիւնը, եւ Արցախ աշխարհը նորէն յայտնուեցաւ համահայկական պետութեան կազմին մէջ։



                                     

2.6. Պատմութիւն Սելճուք-թուրքերու արշաւանքներուն ժամանակ

Ամէն ինչ փոխուեցաւ 11-րդ դարուն՝ սելճուք-թուրքերու արշաւանքներուն ժամանակ: Տուղրիլ բեկի 1025-1063 կառավարման տարիներուն սելճուք-թուրքերը աւերեցին Հայաստանի կեդրոնական, արեւմտեան եւ հարաւային շրջանները, սակայն Արցախը դեռ կը շարունակէր անվնաս մնալ։ 1064 -ին սելճուք-թուրքերու մեծաքանակ զօրքերը՝Ալփասլանի գլխաւորութեամբ սուրի ու գերութեան մատնեցին Արցախը։ 12-րդ դարուն սկիզբներէն, սելճուք-թուրքերու կայսրութեան քայքայմանը զուգընթաց կը հզօրանար վրացական թագաւորութիւնը։ Հայ ժողովուրդը, մնալով սելճուք-թուրքերու գերիշխանութեան տակ՝ չէր համակերպեր այդ կացութեան հետ։

                                     

2.7. Պատմութիւն Զաքարեաններու օրով

Հայերուն անհրաժեշտ էր Վրաստանի օգնութեամբ թօթափել սելճուք-թուրքերու լուծը։ Եւ հայ-վրացական ռազմա-քաղաքական համագործակցութեան մէջ մեծ դերակատարութիւն ունեցան վրաց արքունիքի մէջ ծառայող հայ իշխանները, յատկապէս Զաքարեաններու տոհմի ներկայացուցիչները։ 12-րդ դարուն 90-ական -ուն նոր թափ ստացաւ Հայաստանի ազատագրման եւ հայկական պետականութեան վերածնունդի ապահովման գործը։ Հայ-վրացական միացեալ ուժերու կողմէ կազատագրուէին հայկական տարածքները, որոնց մէջ էր նաեւ Արցախը։ Սակայն Զաքարեանները չյաջողեցան միաձոյլ կեդրոնաձիգ պետութիւն ստեղծել։ Այդ իսկ պատճառով հայոց միասնութիւնը պահելու համար Զաքարեան իշխանները խնամիական կապեր ստեղծեցին գաւառային հզօր իշխանական տոհմերու հետ։ Այս ժամանակաշրջանին Արցախի մէջ գտնուող երեք իշխանութիւնները՝ Ներքին Խաչեն, Հաթերք եւ Վերին Խաչեն, տարբեր յարաբերութիւններ ունէին Զաքարեաններուն հետ։ Վերին Խաչենը Ծարա, որ ազատագրուած էր Զաքարեաններու օգնութեամբ, կ՛ընդունէր վերջիններուս գերագահութիւնը։ Միջին Խաչենի կամ Հաթերքի իշխանութեան տիրոյթները ժամանակի ընթացքին բաժանուեցան Վերին Խաչենի եւ Ներքին Խաչենի միջեւ։ Վերջինիս իշխանական տան ներկայացուցիչները Արցախի միւս իշխանութիւններու համեմատ առաւել մեծ ինքնուրոյնութիւն ունէին։ Ներքին Խաչենը տնտեսական եւ մշակութային աննախադէպ վերելք ապրեցաւ Հասան-Ջալալի օրով։ Այդպիսի զարգացման շնորհիւ երկրամասը ստացաւ նաեւ քաղաքական անկախութիւն, զոր կ՛ընդունէին նոյնիսկ վրաց թագաւորները։

7-րդ դարէն մինչեւ 9-րդ դարասկիզբը Արցախ կը գտնուէր Արաբական խալիֆայութեան տիրապետութեան տակ՝ Արմինիա կուսակալութեան կազմին մէջ։ Այդ շրջանին բազմացեղ ըլլալով Արցախի մէջ՝ հայեր, այլ գաւառներու մէջ՝ աղուանական եւ իրանական ցեղեր Աղուանէն թագաւորութեան մասը գտնուած է իշխող Միհրանեան տոհմի տիրապետութեան ներքեւ։



                                     

2.8. Պատմութիւն Մոնկոլական արշաւանքներուն ժամանակ

1221 -ին Կոտման Թոուզ գետի մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտին մէջ հայ-վրացական միացեալ ուժերը պարտութիւն կրեցին, որմէ ետք մոնկոլները սկսան ասպատակել Հայաստանն ու Վրաստանը։ Երկրորդ արշաւանքին ընթացքին գրաւեցին նաեւ Արցախը։ Եւ չնայած այն իրողութեան, որ իշխանութիւնները կորսնցուցած էին իրենց ինքնավարութիւնը, ժողովուրդը կը շարունակէր յամառ դիմադրութիւն ցուցաբերել։ Իրավիճակը աւելի բարդացաւ, երբ մոնկոլները Ղազան խանի օրով պաշտօնապէս ընդունեցին մահմետականութիւնը։ Ազգային եւ ընկերային ճնշումներուն վրայ աւելցան կրօնական հալածանքները։ 1386 -ին Լենկ-Թեմուրը, գրաւելով Թաւրիզը՝ կանցնի Արաքսը եւ կը մտնէ Սիւնիք, եւ անկէ ետք անոր զօրքերը կը ներխուժեն Արցախ և կը գրաւեն Վերին Խաչենը։ Իրավիճակը փոխուեցաւ Լենկ-Թեմուրի մահէն ետք, երբ անոր հսկայածաւալ պետութիւնը սկսաւ քայքայուիլ։ 15-րդ դարուն կարա-Կոյունլի տիրակալներու իշխանութեան տակ հայերը համեմատաբար լաւ վիճակի մէջ գտնուեցան։ Կարա-Կոյունլուները գիտակցելով իրենց տիրապետութեան տակ ինկած երկիրներու քայքայուած տնտեսութեան վերականգնման եւ պետական գանձարանը լեցնելու կարեւորութիւնը՝ համեմատաբար մեղմ քաղաքականութիւն կը վարէին հայ իշխաններուն նկատմամբ։ Անոնք պետական բարձր պաշտօններու վրայ կը նշանակէին հայ նախարարական անուանի տուներու որոշ ներկայացուցիչներ եւ շատերը կը դարձնեն իրենց նախկին տիրոյթներու տնօրէններ ու լիիրաւ իշխաններ։ Նոյն իրավիճակը կը տիրէր նաեւ ակ-Կոյունլիի տիրապետութեան շրջանին։ Այս ժամանակաշրջանին կը վերականգնուին Ներքին Խաչենի եւ Վերին Խաչենի իշխանական տուներու ներկայացուցիչներու իրաւունքները։ 14-15-րդ դդ ուն հայ նախարարական տուներու զգալի մասը կորսնցուց իր ինքնավարութիւնը՝ զայն զիջելով Հայաստանին տէր դարձած քոչվոր ցեղերու աւագանիին։ Չնայած անոր՝ Արցախի լեռնային գաւառներուն մէջ Առանշահիկներու իշխանական տուներու առանձին ճիւղեր կարողացան ընդդիմանալ եկուորներու ճնշումներուն եւ պահպանել երկրամասի պետական հիմնարկներու կենսունակութիւնը։ Այդ մասին կը վկայէ կարա-Կոյունլիի Ջեւանշահի հրովարտակը, որով կը ճանչցուի լեռնային Արցախի տէր մելիքներու իշխանութիւնը։

                                     

2.9. Պատմութիւն Թուրք-պարսկական պատերազմներուն ժամանակ

16-17-րդ դդ ուն Հայաստանը դարձաւ թուրք-պարսկական պատերազմներու թատերաբեմ։ 1555 -ին պատերազմող կողմերը Ամասիոյ մէջ հաշտութիւն կնքեցին։ Անդրկովկասը անցաւ Պարսկաստանի գերիշխանութեան տակ։ 16-րդ դարուն պարսկահպատակ տարածքներուն մէջ ստեղծուեցան ռազմա-վարչական երեք միաւորներ՝ Շիրւանի, Չուխուր Սադի Երեւան եւ Նախիջեւան եւ Ղարաբաղի բեկլարբեկութիւնները։ 1580 -ին թուրք զօրավար Մուստաֆա Լալա-փաշայի զօրքերը ներխուժեցին Ղարաբաղ, այնուհետեւ աւերեցին Երեւանը ու հասան Գեղարքունիք։ Հայոց հողին վրայ թուրք-պարսկական բախումները շարունակուեցան մինչեւ 1639 եւ աւարտեցան Կոստանդնուպոլսոյ մէջ կնքուած հաշտութեան պայմանագիրով։ Պարսկաստանին անցան Հայաստանի արեւելեան նահանգները՝ Գուգարքը, Շիրակը, Արարատեան դաշտը, Սիւնիքն ու Արցախը եւ Վասպուրականի արեւելեան հատուածը։ Այդ ժամանակահատուածին մէջ, գտնուելով պարսկական տիրապետութեան տակ՝ Արցախի մելիքութիւնները ունէին ներքին ինքնավարութիւն եւ անոր հետ իսկ կը ստեղծէին ինքնատիպ մշակոյթ մը։ Երկրամասին մէջ խաղաղութիւն պահպանելու համար Արցախի մելիքները լեռնային անմատչելի ծերպերուն մէջ տասնեակ ամրոցներ կառուցեցին։ Եւ անոր հետ իսկ կը շարունակէին պահպանել հայկական պետականութիւնը։



                                     

2.10. Պատմութիւն Սղնախներու ձեւաւորումը

18-րդ դարուն սկզբներուն օգտուելով Պարսկաստանի ներքին երկպառակտութիւններէն ու աֆղաններու հետ պատերազմներէն՝ Արցախի մելիքները աւելի մեծ ինքնուրոյնութիւն ձեռք բերին։ Անոնք հրաժարեցան Պարսկաստանին հարկեր վճարելէն, եւ այս մէկը նպաստեց Արցախի հայ բնակչութեան տնտեսական վիճակի բարելաւման։ Այդ շրջանին պարբերաբար կրկնուող աւերիչ արշաւանքներուն դիմակալելու նպատակով՝ Արցախի մելիքները միաւորուեցան եւ ստեղծեցին զինուորական միասնութիւն, որ պատմութեան յայտնի է Սղնախներ անունով։ Յայտնի են Գիւլիստանի, Ջրաբերդի, Ավետարանոցի, Շուշիի, Բադարա գիւղի մօտակայքին, Հերհեր ու Ծովատեղ գիւղերու թիկունքին, Տող եւ Տումի գիւղերու սղնախները։ Այդ ժամանակահատուածին մէջ ինքնավարութեան տեղական մարմինները իրենց ուժերը կը համախմբէին Լեռնահայաստանի մէջ պարսկական իշխանութիւնը վերացնելու համար։ 1723 -ին Արցախի սղնախականները ստիպուած էին դիմակալելու թուրքերուն, որոնք յամառօրէն կը փորձէին հասնիլ Կասպից ծովու ափերը։ Հայերը յաջողեցան պարտութեան մատնել թուրքերը, եւ վերջիններս նահանջեցին։ Ամէն ինչ փոխուեցաւ 1726 -ին՝ Կ.Պոլսոյ մէջ կնքուած ռուս-թրքական պայմանագիրէն ետք, երբ Թուրքիոյ անցան այսրկովկասեան տիրոյթները՝ ներառեալ Թիֆլիս, Գանձակ, Նախիջեւան քաղաքները, Ղարաբաղի ու Ղափանի մարզերը։

                                     

2.11. Պատմութիւն Մելիքութիւններ

Հայկական սղնախները մարտեր կը մղէին թուրքերուն դէմ, եւ վերջ ի վերջոյ անոնց հիմքին վրայ ծնաւ վարչաքաղաքական նոր միաւոր մը՝ Խամսայի մելիքութիւնները, որոնք յետագայ տասնամեակներուն դարձան հայ ազգային ազատագրական պայքարի նոր հանգրուաններ։ Նադիր շահը յաղթանակ տարաւ թուրքերուն դէմ։ Օսմանեան կառավարութիւնը ի վիճակի չըլլալով՝ ստիպուած շարունակեց պատերազմը եւ 1736 թուականին Էրզրումի մէջ հաշտութեան պայմանագիր կնգեց պարսիկներուն հետ։ Այս պայմանագիրին մէջ թուրքերը պարսիկներուն յանձնեցին Արեւելեան Հայաստանը, Վրաստանի մէկ մասը, Գանձակը, Շամախին եւ Ատրպատականը։ Նադիր շահի օրով եւ անոր հովանաւորութեամբ 1735 -ին հինգ Խամսայի հայկական մելիքութիւնները միաւորուեցան մէկ ռազմաքաղաքական եւ վարչական միաւորի մէջ եւ իրենց ծաղկման եւ հզօրութեան գագաթին հասան 18-րդ դարու աւարտին։ Այսպիսով ձեւաւորուեցաւ հինգ մելիքութիւններէ կազմուած նահանգը, որուն կեդրոնը Տող աւանն էր։ Այս կազմաւորումը Դիզակի Մելիք-Եգանի գլխաւորութեամբ ճանչցուեցաւ որպէս հայկական ինքնավար երկիր մը, որուն սահմանները կը ձգուէին Գանձակի մատոյցներէն մինչեւ Արաքս գետը։ Մելիք-Եգանը, Նադիրէն խանական տիտղոս ստանալով՝ մինչեւ 1744 գլխաւորեց Խամսայի մելիքութիւնները։ Իրավիճակը փոխուեցաւ Նադիր շահի սպանութենէն ետք, երբ Պարսից երկիրին մէջ առաջացած անիշխանութեան հետեւանքով պատմութեան թատերաբեմ կը բարձրանայ Փանահ խանը, որուն նպատակն էր գրաւել լեռնային Արցախը։ Խամսայի մելիքները չհանդուրժեցին Փանահի այս քաղաքականութիւնը եւ զինք ետ մղեցին Արցախի լեռնային հատուածներէն։ Այդ ժամանակաշրջանին մելիքներու միջեւ առաջացած գժտութիւններուն հետեւանքով՝ Փանահ խանը հնարաւորութիւն կը ստանայ տիրանալու Արցախին։ Վարանդայի մելիք՝ Շահնազարը, Փանահին նուիրաբերեց Շուշի բերդը, եւ այդ քայլը աւելի սրեց Արցախի ներքաղաքական կեանքը։ Շուտով Փանահ ինքզինք հռչակեց խան եւ Պարսից շահին միջոցով հայ մելիքներուն ստիպեց ընդունիլ իր գերիշխանութիւնը։ Այդպէս Խամսայի մելիքութիւնը թուլցաւ եւ սկսաւ կործանիլ։ 18-րդ դարուն վերջերուն Իրանի մէջ գահին տիրելու համար նորէն պայքար կը սկսի եւ 1794 -ին Աղա Մուհամմադ խանը ինքզինք շահ կը հռչակէ։ Վերջինիս կանհանգստացնէին ռուսական կողմնորոշում ունեցող Արցախի մելիքները։ Ան մելիքներուն խոստացաւ հաստատել իրենց իշխանութիւններուն մէջ, եթէ անոնք օգնեն տապալելու Իպրահիմ խանը։ Սակայն Արցախի մելիքները հաստատօրէն մերժեցին Պարսից շահին պահանջը, որուն պատճառով 1795 -ին շահը պաշարեց Շուշիի ամրոցը, սակայն յաջողութեան չհասաւ։ Յետագային Աղա Մուհամմատ խանը նորէն կը յարձակի Շուշիի վրայ՝ այս անգամ արդէն յաջողութեան հասնելով։ Ան կը հաստատուի Շուշի, սակայն որոշ ժամանակ ետք դաւադրաբար կը սպաննուի։



                                     

2.12. Պատմութիւն Ռուս-պարսկական պատերազմներուն ժամանակ

Աղա Մուհամմատ շահի սպանութենէն ետք իշխանութեան գլուխ կանցնի Ֆաթալի շահը, որ կը փորձէ ամրապնդել Պարսկաստանի գերիշխանութիւնը Այսրկովկասի մէջ։ Այդ ժամանակաշրջանին ռուս-պարսկական խորացող հակասութիւնները կը վերածուին երկարատեւ պատերազմի 1804-1813 թթ։ 1804-1813 ռուս-պարսկական պատերազմի աւարտին՝ 12 Հոկտեմբեր 1813 թուականին Գիւլիստանի հաշտութեան պայմանագրով Արցախը կանցնի Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ։ Այդ պայմանագիրը կը վկայէ, որ Արցախը առանձին ազգային-պետական միաւորի կարգավիճակով է անցած է Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ։ 1828 թուականին, Թուրքմենչայի պայմանագրով վերջ կը դրուի ռուս-պարսկական պատերազմին։ Հայաստան, մէկընդմիշտ կազատագրուի պարսկական լուծէն։ Սակայն հայերու վիճակը ռուսական լուծի տակ աւելի վատթարացաւ։

                                     

2.13. Պատմութիւն Ռուսական կայսրութեան տարիներուն

1840-1917 թուականներուն շարք մը վարչատարածքային բաժանումներ կատարուեցան Ցարական Ռուսաստանի կողմէն, որոնց իբրեւեւ արդիւնք Ղարաբաղը մէկի կը վերածուի Կասպիական մարզի, մէկ՝ Շամախի նահանգի, մէկ՝ Ելիզաւետպոլի նահանգի կազմին մէջ։ ։ Փետրուարեան բուրժուա-ժողովրդապետութեան յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք Ժամանակաւոր կառավարութիւնը 9 մարտ 1917 թուականին ստեղծեց Անդրկովկասեան յատուկ կոմիտէ Օզակոմ, որուն կարգադրութեամբ ստեղծուեցան գաւառային, քաղաքային եւ գիւղական գործադիր կոմիտէ։ իբրեւեւ արդիւնք, Անդրկովկասի մէջ ստեղծուեցան երեք ազգային պետութիւններ՝ Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Վրաստանի հանրապետութիւնները։ Իսկ արցախահայերը իրենց ներքին կեանքը վարելու համար ստեղծեցին Ղարաբաղի Ազգային գրասենեակ։ Լեռնային Ղարաբաղի բնակչութիւնը, որուն 95%-ը հայեր էին, գումարեցին իրենց առաջին համագումարը, որ Լեռնային Ղարաբաղը հռչակեց անկախ վարչաքաղաքական միաւոր, ընտրեց Ազգային խորհուրդ եւ կառավարութիւն։ 1918-1920 Լեռնային Ղարաբաղը ունէր պետականութեան բոլոր ատրիբուտները՝ ներառեալ բանակն ու օրինական իշխանութիւնները։ ։ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդի խաղաղ նախաձեռնութիւններուն ի պատասխան, Ազրպէյճանի Ժողովրդավարական Հանրապետութիւնը դիմեց ռազմական գործողութիւններու։ Մայիս 1918 թուականէն մինչեւ ապրիլ 1920 թուականը Ազրպէյճանի եւ անոր սատարող Թուրքիոյ զինուած ստորաբաժանումները հայ բնակչութեան հանդէպ իրագործեցին բռնութիւններ եւ ջարդեր։ Սակայն, անոր հետ հնարաւոր չեղաւ պարտադրել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդին՝ ընդունելու Ազրպէյճանի իշխանութիւնը։ Օգոստոս 1919 թուականին Ղարաբաղը եւ Ազրպէյճանը՝ ռազմական բախումը կանխելու նպատակով կնքեցին նախնական պայմանագիր, որուն հետ համաձայնեցան երկրամասի կարգավիճակի խնդիրը քննարկել՝ Փարիզի խաղաղութեան խորհրդաժողովին մէջ։

                                     

2.14. Պատմութիւն Խորհրդային ժամանակաշրջանին

Անդրկովկասի մէջ, խորհրդային կարգերու հաստատումը ուղեկցուեցաւքաղաքական նոր կարգերու ստեղծմամբ։ Լեռնային Ղարաբաղը Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի միջեւ վիճելի տարածք է, որ ճանչցուած է նաեւ Խորհրդային Ռուսաստանի կողմէն։ Օգոստոս 1920 թուականին Խորհրդային Ռուսաստանի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան միջեւ կնքուած համաձայնագրով, ռուսական զօրքերը ժամանակաւորապէս տեղակայուեցան Լեռնային Ղարաբաղի մէջ։ Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումէն անմիջապէս ետք, 30 Նոյեմբեր 1920 թուականին Ազրպէյճանի կոմկուսի Կենտկոմի քաղբիւրոյի եւ կազմբիւրոյի համատեղ նիստին մէջ ընդունուեցաւ որոշում մը, ըստ որուն Ազրպէյճանի բանւորագիւղացիական կառավարութեան կողմէն կը յայտարարուի, որ Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ եղած սահմանային վիճերը վերջացած կը համարեն։ Որուն իբրեւեւ արդիւնք, Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը եւ Նախիջեւանը կը համարուին Հայաստանի սոցիալիստական հանրապետութեան մաս։ Այդ որոշումը վաւերացուեցաւ 1 Դեկտեմբեր 1920 թուականին Պաքուի խորհուրդի ընդլայնուած նիստին մէջ ընդունուած հռչակագրով։ Լեռնային Ղարաբաղի, Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանի նկատմամբ հաւակնութիւններէն հրաժարելու մասին Խորհրդային Ազրպէյճանի հայտարարութեան եւ Հայաստանի ու Ազրպէյճանի կառավարութիւններուն միջեւ համաձայնութեան հիման վրայ՝ Յունիս 1921 թուականին, Հայաստանը, նաեւ Լեռնային Ղարաբաղը հայտարարեց իր անբաժանելի մաս։

                                     

2.15. Պատմութիւն ԼՂ բռնակցումը ԱդրԽՍՀ-ին

4 Յուլիս 1921 թուականին Ռուսաստանի համայնավար կուսակցութեան Կովկասեան գրասենեակը, Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիս կը հրաւիրէ լիագումար նիստ, որուն ընթացքին կը հաստատուի Լեռնային Ղարաբաղը Հայկական ԽՍՀ մաս հանդիսանալու փաստը։ Սակայն, Մոսկուայի թելադրանքով եւ Ստալինի անմիջական միջամտութեամբ, 5 Յուլիս-ի լոյս գիշերը կը վերանայուի նախորդ օրուան որոշումը եւ կ՛ընդունուի Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային զրպէյճանի կազմին մէջ ընդգրկելու եւ այդ տարածքին մէջ ինքնավար մարզ կազմաւորելու վերաբերեալ որոշում՝ չպահպանելով նոյնիսկ ընթացակարգը։ Այս որոշումը, աննախադեպ իրավական արարք է միջազգային իրաւունքի պատմութեան մէջ, երբ երրորդ երկրի կուսակցական մարմինը ՌԿբ կ)՝ առանց որեւէ իրաւական հիմքի կամ իրաւասութեան, կ՛որոշէ մէկ այլ տարածքի, երկրի կարգավիճակը։ Ազրպէյճանական եւ Հայաստանի ԽՍՀ-ները դեկտեմբեր 1922-ին ընդգրկեցին ԽՍՀՄ-ի կազմաւորման գործընթացներուն մէջ, իսկ Ղարաբաղի տարածքի ընդամէնը մէկ հատուածի մէջ, 7 Յուլիս 1923 թուականին, Ազրպէյճանական ԽՍՀ Կեդրոնական գործադիր յեղափոխական կոմիտէի որոշմամբ կազմաւորուեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը՝ Ազրպէյճանական ԽՍՀ կազմին մէջ, որուն հետ, ըստ էութեան, ոչ թէ լուծուեցաւ, այլ ժամանակաւորապէս սառեցուց ղարաբաղեան հիմնախնդիրը։ Աւելին, ամէն ինչ աւերեց, որպէսզի Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը ընդհանուր սահման չունենայ Հայաստանի հետ։ Խորհրդային ամբողջ ժամանակահատուածին մէջ Լեռնային Ղարաբաղի հայութիւնը չհաշտուեցաւ այդ որոշման հետ եւ տասնեակ տարիներ պայքարեցաւ Մայր հայրենիքին վերամիաւորուելու համար։ Արցախը Ազրպէյճանին անմիջապէս բռնակցելէ ետք՝ սկիզբ առաւ ազգային-ազատագրական պայքարը։ 1920-ական Արցախի մէջ հակաազրպէյճանական շարժումը ղեկավարելու նպատակով ստեղծուեցաւ "Ղարաբաղը՝ Հայաստանին" միութիւնը։ 1927 թուականի նոյեմբերի սկզբներուն միութիւնը հազարաւոր թռուցիկներ ցրած է՝ Ղարաբաղը Հայաստանին նշանաբանով։ ։ 1962 Ստեփանակերտի մէջ 300 աշխատաւորներ բողոք-նամակ գրեցին ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան, կուսակցութեան Կենտկոմ եւ Մինիստրներու խորհուրդ։ Նամակին մէջ ներկայացուեցաւ մարզի գաղութային վիճակը եւ առաջարկուեցաւ ԼՂԻՄ-ը վերամիաւորել ՀԽՍՀ-ին։ 1962 շարք մը մտաւորականներ նմանօրինակ նամակով դիմեցին ԽՄԿԿ Կենտկոմին։ Այսպիսի դիմումները կը կրէին պարբերական բնոյթ եւ կը հղուէին թէ ԼՂԻՄ-էն, թէ ՀԽՍՀ-էն։ Միայն Լեռնային Ղարաբաղէն Կենտկոմին հասած դիմումներու տակ ստորագրած էին 45 հազար աշխատաւորներ։ Փաստօրէն, չնայած ԼՂ-ը ապօրինաբար բռնակցուած էր ԱդրԽՍՀ-ին, զայն երբեք չէր կորսնցնէր անկախանալու եւ Մայր Հայաստանին միաւորուելու ձգտումը։

                                     

2.16. Պատմութիւն 1988 - Շարժման սկիզբ

1985 ԽՄԿԿ ապրիլեան պլենիումի կողմէն գորբոչովեան "գլաստնոստի" հռչակումէն ետք արցախահայութիւնը հնարաւորութիւն ունեցաւ ԼՂԻՄ-ը ՀԽՍՀ-ի հետ վերամիաւորուելու համար։ 1987-1988 թթ ԼՂԻՄ-ի հայութիւնը աշխոյժ ստորագրահաւաք սկսաւ՝ ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ-ի հետ վերամիաւորուելու հանրագիր, որուն տակ ստորագրուեցաւ աւելի քան 80 հազ. մարդ։ 20 Փետրուար 1988 թուականին ԼՂԻՄ-ի Ժողովրդական պատգամաւորներու մարզխորհրդի նստաշրջանը որոշում տուաւ դիմել ԱդրԽՍՀ՝ ԼՂԻՄ-ն ԱդրԽՍՀ-ի կազմէն դուրս բերելու եւ Հայաստանի կազմի մէջ ընդգրկելու խնդրանքով։ Խնդրին խաղաղ լուծում տալու փոխարէն 21 Փետրուարին ԽՄԿԿ Կենտկոմի գրասենեակը որոշում տուաւ, ըստ որուն Ղարաբաղեան շարժումը որակուեցաւ "ծայրահեղական" եւ "նացիոնալիստական", որ կը հակասէ ԱդրԽՍՀ եւ ՀԽՍՀ աշխատաւորներու շահերուն։ Տեսնելով, որ խնդիրը վերէն լուծում չըստանար, ժողովուրդը ինքը սկսաւ իր պայքարը, որուն յաջորդեցին ազրպէյճանական սադրիչ գործողութիւնները, որոնց վերջարդիւնքը դարձաւ 27-29 Փետրուար 1988 թուականին տեղի ունեցած Պաքուի եւ Սումկայիթի ջարդերը։ Երթալով, իրավիճակը աւելի կը բարդանար եւ անորոշ կը դառնար թէ՛ ազրպէյճանահայերուն եւ թէ՛ արցախահայութեան ճակատագիրը։ 16 Օգոստոս 1989 թուականին Ստեփանակերտի մէջ տեղի ունեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի լիազօր ներկայացուցիչներու համագումար, որ ընտրեց Ազգային Խորհուրդ։ Համագումարի որոշմամբ մինչեւ ժողովրդական դեպուտատներու մարզխորհուրդի ու կուսակցութեան մարզկոմի գործունէութեան վերականգնումը՝ երկրամասի բարձրագոյն գործադիր իշխանութեան լիազօրութիւնները կը յանձնուին Ազգային Խորհուրդին։ Բացի անոնցմէ համագումարի ժամանակ ընդունուեցաւ հռչակագիր մը, ըստ որուն, Ինքնավար Մարզի գործերուն ԱդրԽՍՀ-ի միջամտութիւնը պիտի գնահատուէր որպէս ագրեսիայի արարք եւ ստանար համարժէք պատասխան։28 նոյեմբեր 1989 թուականին ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի ընդունած որոշման համաձայն Լեռնային Ղարաբաղը նորէն կը բռնակցուի Ազրպէյճանին։ Դէպքերու զարգացման նման ընթացքը բերին անոր, որ 1 Դեկտեմբեր 1989-ին ՀԽՍՀ ԳԽ եւ ԼՂ Ազգային Խորհուրդը կ՛ընդունեն համատեղ որոշում ԼՂ-ի եւ Հայկական ԽՍՀ-ի վերամիաւորման մասին։

                                     

2.17. Պատմութիւն 1 Դեկտեմբեր 1989 թուականի որոշումը

1 Դեկտեմբեր 1989 թուականին ՀԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդը եւ ԼՂ Ազգային խորհուրդը իրենց համատեղ նիստին մէջ միաձայն ընդունեցին ՀԽՍՀ եւ ԼՂԻՄ վերամիաւորման մասին որոշում։ Միացումը, որուն կարգախօսի տակ բարձրացած էր Ղարաբաղեան շարժումը՝ կայացաւ։ ՀԽՍՀ եւ ԼՂԻՄ վերամիաւորման մասին ընդունուած "Համատեղ որոշումը" օրինական է եւ ընդունելի, միջազգային իրաւունքի բոլոր սկզբունքներու տեսնակիւնէն։ Յայտնի է, որ միջազգային իրաւունքի՝ "ժողովուրդներու ազատ ինքնորոշման" սկզբունքը ՄԱԿ-ը հռչակած է որպէս պետութիւններու ու ազգերու յարաբերութիւններու կարգաւորման համապարտադիր սկզբունք։ Միացման այս արարքը միջազգային իրաւունքի տեսակետէն որեւէ առարկութիւն չի հարցներ, մանաւանդ, որ խօսքը ոչ թէ ինքնորոշման առաջնային արարքի, այլ արդէն ինքնորոշման սուբյեկտ հանդիսացող պետական երկու կազմաւորումներու մասին է։ Որեւէ արգելք չկար նաեւ ԽՍՀՄ օրէնքին մէջ, ուր նախընթաց տարիներուն հանրապետութիւններու ու ազգային պետական կազմաւորումներու սահմաններու փոփոխութեան գրեթէ երկու տասնեակ դէպք արձանագրուած էր ։ ԽՍՀՄ-ի՝ որպէս միասնական պետութեան մէջ տարբեր ազգային կազմաւորումներու սահմաններու փոփոխութիւնները երբեք չէին կապած սահմաններու անխախտելիութեան ու տարածքային ամբողջականութեան սկզբունքներու հետ։ Անոնք դիտուած են, որպէս միութենական դաշնային պետութեան ներքին գործը նաեւ իրաւական այն հիմքով, որ նման վերակազմաւորումներն ու վերաենթարկումները չէին կապուէր ԽՍՀՄ-ի՝ որպէս միասնական պետութեան սահմաններու փոփոխութեան կամ անոր տարածքային ամբողջականութեան խախտման հետ։ "Տարածքային ամբողջականութեան" սկզբունքը, որ մինչ այդ լրջօրէն չէր կիրառկուած հանրապետութիւններու ու ինքնավար կազմաւորումներու նկատմամբ, ձեռք բերաւ սկզբունքային նշանակութիւն հենց ԼՂ դեպքին մէջ, երբ յայտնի էր, որ ան բռնութեամբ մտցուած է ԱդրԽՍՀ կազմ եւ երբ ակնյայտ էր, որ ԱդրԽՍՀ-ի մէջ կ՛իրագործուի հանրապետութեան հայ ազգաբնակչութեան ցեղասպանութիւն։ Բայց եթէ միութենական հանրապետութիւններու տարածքային ամբողջականութեան նոյնիսկ տրուած էր նման սկզբունքային բնոյթ, ապա սահմանադրական արգելք չէր առաջանար, քանի որ խօսքը ինքնորոշման իրաւունքի սուբյեկտ հանդիսացող եւ ԽՍՀՄ ազգային-պետական կառուցուածքի երկու կազմաւորումներու մասին է։ ԼՂԻՄ-ի վերամիաւորումը ՀԽՍՀ հետ չէր հակասեր ԽՍՀՄ Սահմանադրութեան 78 յօթուածին, որ կարգիլէր փոփոխութեան ենթարկել միութենական հանրապետութեան սահմանները, առանց անոր համաձայնութեան։ ԼՂԻՄ-ը ՀԽՍՀ ենթադասութեան տալը չէր նշանակեր, թէ կը խախտի ԱդրԽՍՀ տարածքային ամբողջականութիւնը։ Հենց անոր հաշիւով ալ 1988 փետրուարին ժողպատգամաւորներու մարզային խորհուրդը բարձրացած է ՀԽՍՀ հետ միայն մարզի վերամիաւորման հարցը, չնայած, որ բոլորը գիտէին, որ Լեռնային Ղարաբաղի հսկայական տարածքները, որոնք գրասենեակի որոշմամբ պետք է ըլլային ԼՂԻՄ կազմին մէջ, կամայականօրէն դուրս նետուած էին անոր սահմաններէն։ ԼՂԻՄ եւ ՀԽՍՀ բարձրագոյն իշխանութիւններու կողմէն վերամիաւորման մասին "Համատեղ որոշմանը" հետեւեցան ԱդրԽՍՀ պատժիչ գործողութիւնները։ 1991 ապրիլէն մինչեւ յուլիս ինկած ժամակահատուածին ազրպէյճանական յատուկ նշանակութեան ՕՄՕՆ զինուած խումբերը՝ խորհրդային բանակի զօրքերու հետ մեկտեղ իրականացուցին "Օղակ" օպերացիան՝ Արցախի հայաթափման եւ անոր տարածքին տեր դառնալու համար ձեռնարկուած ծայրահեղ գործողութիւն:

                                     

2.18. Պատմութիւն 2 Սեպտեմբեր 1991

2 Սեպտեմբեր 1991 թուականին, ԼՂԻՄ-ի եւ դեռեւս չհայաթափուած հարակէն Շահումեանի շրջանի բոլոր մակարդակներու խորհուրդներու ժողովրդական պատգամաւորներու մասնակցութեամբ տեղի ունեցած նստաշրջանը ընդունեց "Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան հռչակման մասին" հռչակագիրը։ Իսկ արդէն 10 Դեկտեմբեր 1991 թուականին, ԼՂ-ի բնակչութիւնը հանրաքուէով ամրագրեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան հռչակումը։ Այսպիսով, նախկին Ազրպէյճանական ԽՍՀ տարածքին մէջ ձեւաւորուեցան երկու իրավահաւասար պետական կազմաւորումներ՝ ԼՂՀ եւ Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն։ Ստեղծուած իրավիճակը անսպասելի էր Ազրպէյճանի համար եւ 3 շաբաթ ետք սկսաւ Պաքուի պատասխան գործողութիւնը։

                                     

2.19. Պատմութիւն Արցախեան ազատամարտ

25 Սեպտեմբեր 1991 թուականէն սկսեալ, Շուշիէն առաջին անգամ "Ալազան" տիպի հրթիռներով ռմբակոծուեցաւ Ստեփանակերտը՝ սկսաւ Արցախեան ազատամարտը։ Պատերազմի հորձանուտուին մէջ հայերը միացեալ ուժերով ստեղծեցին հայոց ազգային բանակ, որ կը կամէր մօտ 20-25 հազար։ Ազրպէյճանի բանակը 75-80 հազար։ Սակայն հայերը կրցան ետ մղել հակառակորդի գրոհը եւ ազատագրել Արցախը։ Ազրպէյճանական բանակի նշանառուած հարուածներուն զոհ կ՛երթան հազարէ աւելի հայ խաղաղ բնակիչներ։ Հայկական կողմը կորսնցուց Արծուաշէնի, Մարտակերտի, Մարտունիի, Շահումեանի շրջանների մէկ մասը։ Հայկական ուժերու վճռական գործողութիւններուն հակառակորդը՛ կարողութիւնը չունենալով դիմադրել եւ վախնալով աւելի ծանր կորուստներ կրելու գաղափարէն զինադադար կը խնդրէ, որ կը կնքուի 12 Մայիս 1994 թուականին։ Արդիւնքը այն կ՛ըլլայ, որ Հայերը կ՛ունենան 5856 զոհինչպէս նաեւ՝ 1264 զոհ՝ խաղաղ բնակչութեան շրջանին, եւ 596 անյայտ կորսուած՝ որոնց մէչ էին խաղաղ բնակիչներ, իսկ ազրպէյճանցիները՝ 11557 /30հզ. զոհ։ 9 Ապրիլ 1994 թուականէն սկսաւ արցախեան գոյամարտին մէջ ԼՂՀ պաշտպանութեան բանակի յաղթարշաւը։ Այդ պայմաններուն մէջ Ազրպէյճան, այլ ելք չունէր, քան զինադադարի պայմանագիր կնքել։ Այդպիսով 12 Մայիս 1994 թուականին Ազրպէյճանը, Լեռնային Ղարաբաղը եւ Հայաստանը կնքեցին հրադադարի համաձայնագիր, որ՝ չնայած խախտումներուն, ուժի մէջ է այսօր։

                                     

2.20. Պատմութիւն Պատերազմ Արցախի վրայ

Կիրակի 27 Սեպտեմբեր 2020, առաւօտեան ժամերէն Արցախ թիրախ կը դառնայ Ատրպէյճանի լայնածաւալ յարձակման: Պատերազմը կը տեւէ 43 օր։

Առաջին հերթին կը հրթիռակոծուին, կը հրետակոծուին եւ կը ռմբակոծուին սահմանամերձ բնակելի վայրեր ու մայրաքաղաքը՝ Ստեփանակերտ․ զոհ կ՛երթան անզէն բնակիչներ՝ կիներ, երեխաներ, ծերունիներ։ Ակներեւ թէ ռմբակոծումները թիրախ ունին անզէն բնակչութիւնը եւ քաղաքին հանրային սպասարկութիւններու ենթակառոյցները նոյնիսկ ծննդատուները։ Հ․Հ․ եւ Արցախ ընդհանուր զօրակոչ կը յայտարարեն, ինչպէս նաեւ՝ Ատրպէյճանը։

Շրջանի եւ աշխարհի բոլոր մեծ ուժերը՝ Ռուսիա, Չինաստան, Ա․Մ․Ն․, Ֆրանսա, Պարսկաստան եւ Եւրոպական Միութիւն, կոչ կ՛ուղղեն հակամարտող կողմերուն ընդհարումները դադրեցնել, բացի Թուրքիայէն։ Պատերազմի սկիզբէն յայտնի կ՛ըլլայ Թուրքիոյ մխրճումը այս պատերազմին․ Ատրպէյճանին կը հայթայթէ մեծաքանակ արդի արտադրութեան ռազմական օգնութիւն, ինչպէս նաեւ հազարաւոր վարձկան զինուորներ։ Վրաստան Հ․Հ․ հետ իր սահմանները կը փակէ՝ "ապահովութեան" պատրուակով։

Այս պատերազմին Ատրպէյճան կը գործածէ միջազգային դաշինքներով արգիլուած զէնքեր, օրինակ՝ լուսածնի ռազմամթերք։ Ինչպէս նաեւ, կը հրթիռակոծէ Հ․Հ․ սահմանամերձ շրջաններ՝ Վարդենիս, Սիւնիք․․։

Սփիւռքի հայութիւնը՝ աշխարհի չորս ծագերուն, զանազան միջոցներով միակամ իր զօրակցութիւնը եւ պատրաստակամութիւնը կը յայտնէ Արցախին եւ Հ․Հ․։ Կը ստեղծուի Հայաստանի Համահայկական Հայաստան Համահայկական Հիմնադրամի "Մենք ենք մեր սահմանները․ բոլորս Արցախի համար" խորագրով համազգային դրամահաւաքի արշաւ։ Հիմնադրամին զուգահեռ, Սփիւռքի տարածքին հայկական կազմակերպութիւնները մարդասիրական օգնութիւն կը հասցնեն Հ․Հ․ եւ Արցախին։ Հայեր կը կամաւորագրուին, որպէսզի Արցախի հայկական բանակին օգնութեան հասնին։

Պատերազմի ընթացքին կը ստորագրուին մարդասիրական հրադադարի չորս համաձայնագրեր՝ 10, 18, 26 եւ 30 Հոկտեմբեր, որոնք սակայն յաջորդող վայրկեաններէն իսկ կը խախտուին Ատրպէյճանին կողմէ։ Վերջինս, օրէ օր կը սաստկացնէ օդային յարձակումները թիրախաւորելով Արցախի խաղաղ բնակչութիւնը․ ապահովութեան համար, բնակչութեան գրեթէ կէսը կ՛ապաստանի Հ․Հ․։

Նոյեմբերի սկիզբէն, թրքատրպէյճանական ուժերը հարաւէն առաջանալով Շուշին եւ Ստեփանակերտը կը պաշարեն։ Պատերազմը անհաւասար է ․ հայերը կը կռուին բազմաթիւ թշնամիներու դէմ։ 10 Նոյեմբեր ժամը 01։00՛ին, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան Ռուսաստանի եւ Ատրպէյճանի նախագահներուն հետ կը ստորագրէ պատերազմի ամբողջական կրակի դադարեցման համաձայնագիրը։ Ատրպէյճանին կը յանձուին Արցախի Հանրապետութեան տարածքներուն զգալի մասը՝ Շահումեան, Քաշաթաղ, Հադրութ, Մարտունիի հարաւային մասը եւ Շուշի։ Արցախի եւ Հ․Հ․ միջեւ կապը կը մնայ միայն Բերձորի Լաչին նեղ գօտին, որ սակայն պիտի պահուի ռուսերուն կողմէն։ Իսկ՝ Հայաստանի հարաւը, ճամբայ պիտի բացուի, որպէսզի արեւելեան Ատրպէյճանը միանայ Նախիջեւանին եւ հետեւաբար՝ Թուրքիոյ։ Համաձայնագրի ստորագրութեան յաջորդող ժամերուն Հ․Հ․ նախագահ Արմէն Սարգիսեան կը յայտարարէ թէ ինք անտեղեակ եղած է այս համաձայնութենէն։

Այս համաձայնութեան ստորագրութենէն անմիջապէս ետք՝ հետեւող ժամերուն, Հայաստան հերթաբար կը ժամանեն ռուս խաղաղապահ ուժեր, որոնք կը տեղակայուին Հ․Հ․ սահմանային հինգ կէտերու վրայ եւ Արցախի մէջ։

                                     

3. Աշխարագրութիւն

Արցախի Հանրապետութիւնը կը գտնուի Հայկական լեռնաշխարհի հիւսիս-արեւելքի մէջ։ Հիմնականին ունի լեռնային մակերեւոյթ։ Նշանաւոր է հարուստ եւ գեղեցիկ բնութեամբ։ Համեմատաբար ցածրադիր ու հարթավայրային են հարաւն ու արեւելքը. Արաքս գետի երկայնքով կը տարածուին Արցախի դաշտավայրերը։

Արցախի մակերեւոյթը կտրտուած է բազմաթիւ լեռնաշղթաներով։ Հիւսիսէն՝ Մռաւի, հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Արեւելեան Սեւանի լեռնաշղթաները, արեւմուտքէն՝ Սիւնիքի բարձրաւանդակը, կեդրոնական հատուածին մէջ՝ Արցախի լեռնաշղթան, որմէ դէպի արեւելք կը տարածուին շարք մը մանր լեռնաճիւղեր։ Արցախ կը գտնուի սեյսմիկ աշխոյժ գոտիի մէջ։

                                     

3.1. Աշխարագրութիւն Բնութիւն

Արցախի տարածքի շուրջ 35 առ հարիւրը ծածկուած է անտառներով։ Հատկապէս բարձրադիր՝ 1.500-2.250 մ բարձրութեան վրայ գտնուող շրջանները։ Յաճախ կը հանդիպինք նաեւ հին թթաստաններու, որոնք կը վկայեն հին ժամանակներուն արցախցիներու գլխաւոր արհեստներէն մէկը՝ մետաքսագործութիւնը։ Ցածրադիր վայրերու սարալանջերը ծածկուած են թփուտներով եւ մարգագետիններով։ Դաշտավայրերու կլիման կիսաանապատային է։ Երբեմն կը հանդիպին նաեւ լերկ ժայռուտներ հատկապէս Դիզակի մէջ։ Արցախի կենդանական աշխարհին մէջ կը գտնենք գորշ արջեր, եղնիկներ, քարայծեր, լուսաններ եւ այլն։

                                     

3.2. Աշխարագրութիւն Կլիմայ

Արցախի կլիման չափաւոր մերձարեւադարձային է։ Տարեկան միջին ջերմաստիճանը +11 °C է։ Ամենատաք եւ արեւոտ ամիսներուն՝ Յուլիսի եւ Օգոստոսի միջին ջերմաստիճանն է համապատասխանաբար՝ +22 °C եւ +21 °C։ Ձմեռային ամիսներուն միջին ջերմաստիճանը 1-ի եւ 0 °C-ի շուրջ կը դառնայ։ Բարձրադիր շրջաններուն մէջ ձմռան եղենակը յաճախ բաւական ցուրտ եւ ձիւնառատ է։ Ջերմաստիճանի նուազագոյնը՝ -23 °C։ Ամառային ամիսներուն ջերմաստիճանի առաւելագոյնը 32-37 °C եւ 40 °C է համապատասխանաբար բարձրադիր եւ ցածրադիր շրջաններուն մէջ։ Տարեկան տեղումներու քանակը բարձրադիր վայրերուն մէջ 560-840 մմ է, ցածրադիր վայրերուն մէջ՝ 410-480 մմ։ Գարնան, հատկապէս մայիս եւ յունիս ամիսներուն՝ առաւելագոյն տեղումներու ժամանակ, յաճախ հեղեղներ եւ կարկտահարութիւններ տեղի կ՛ունենան։ Բացի այդ՝ բարձրադիր վայրերուն մէջ, տարուան 100-էն 125 օրը մառախլապատ է։

                                     

3.3. Աշխարագրութիւն Կարեւորագոյն գետեր

  • Հագարի Հակարի, պատմ. Աղաւնօ
  • Վարանդա
  • Իշխանագետ
  • Խաչէնագետ
  • Կարկառ
  • Թարթառ Տրտու
                                     

3.4. Աշխարագրութիւն Վարչական բաժանում

Արցախի Հանրապետութեան ընդհանուր տարածքը կը կազմէ 11.458 քմ² եւ վարչակա-տարածքայնօրէն բաժանուած է 8 շրջաններու։ Մայրաքաղաք Ստեփանակերտը նոյնպէս շրջանի կարգավիճակ ունի։ Շրջանները, իրենց հերթին բաժանուած են 242 համայնքներու։

Շահումեանի շրջանը՝ այժմ Ազրպէյճանի ռազմական տիրապետութեան տակ է եւ հայ բնակչութիւնը դուրս մղուած է եւ կը կազմէ ազատագրուած Վայկունիքի գաւառը։ Այս ութ շրջաններուն մէջ կը մտնեն նաեւ ազատագրուած եոթը հայկական պատմական գաւառները՝ Ճրաքն, Կովսական, Քաշունիք Աղաւնօ գետի հովիտ, Քաշաթաղի շրջան ՎայկունիքՏրտու գետի վերին հովիտը, Ակն Տիգրանակերտի դաշտակ, նախկին Աղդամի շրջան եւ ՄուխանքԱրցախի դաշտավայր։



                                     

3.5. Աշխարագրութիւն Բնակչութիւն

Արցախի Հանրապետութեան մշտական բնակիչներու ընդհանուր քանակը 1 Յունուար 2010 թուականի դրութեամբ կազմած է 141.400 մարդ։ Ազգաբնակչութեան մեծ մասը հայեր են։ Կան նաեւ ռուսներ, ուքրաինացիներ, վրացիներ եւ յոյներ։ Քաղաքաբնակներու թիւը 74.183 մարդ է կամ 52.5 %, գիւղական բնակչութիւնը՝ 67.217 մարդ է կամ 47.5 %։ Արցախի մէջ տղամարդոց թիւը կազմած է 68.048 մարդ կամ 48.1%, կիները՝ 73.352 կամ 51.9%։ Արցախի կեդրոն Վարարակնի բնակչութիւնը կը կազմէ 52.310 մարդ։։

                                     

4. Տնտեսութիւն

Բնական հումքի հնարաւորութիւններով պայմանաւորուած՝ Արցախ-Ղարաբաղի մէջ աւանդաբար գործած են շերամորդի բոժոժի նախնական մշակման, մետաքսագործութեան, գորգագործութեան, գինեգործութեան, մետաղաձուլութեան, օղեթորման թութէն եւ խաղողէն գործատներ, բրուտագործութեան կետեր, կղմինտրի, սայլերու, կառքերու պատրաստման, կոշիկի, կարի արհեստանոցներ, ձիթհաններ, ջրաղացներ եւ այլն։ ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի տարածքին մէջ ֆրանսացիները դեռեւս 19-րդ դարուն արդիւնահանած են բազմամետաղներու հանքանիւթ։ Շուշիի մէջ գործած է ջրէկ 30 կՎտ։

Արցախ-Ղարաբաղի մէջ, բոժոժի վերամշակումը սկսած են 19-րդ դարու 60-ական թուականներուն։ Մինչեւ 1918 թուական, երկրամասին մէջ գործած են մետաքսաթելի 36 եւ թելի ոլորման 10 գործատներ։ Արտադրած մետաքսաթելը սպառած է Ռուսաստանի ու Ֆրանսայի մէջ, իսկ գորգերը՝ Պարսկաստանի եւ այլ շրջաններու մէջ։ 1879 թուականին Ֆիլադելֆիայի մէջ ԱՍՆ կազմակերպուած միջազգային տօնավաճառի մը, Ղարաբաղի մետաքսը արժանացած է արծաթէ, իսկ 1882 թուականի Մոսկուայի ցուցահանդէսին՝ ոսկէ մետալի։ 19-րդ դարու վերջին Ղարաբաղի մետաքսաթելէն գործածուած են Փարիզի Ելիսեան պալատի վարագոյրները։

                                     

4.1. Տնտեսութիւն Գիւղատնտեսութիւն

Գիւղատնտեսութեան կարեւոր ճիւղերն էին հացահատիկային տնտեսութիւնը, այգեգործութիւնը, պտղաբուծութիւնը, անասնապահութիւնը։ Մշակուած են նաեւ բրինձ, ձիթատուվուշ, գետնախնձոր եւ այլն։ 1805 թուականին Ղարաբաղը, ինքնակամ ընդունելով Ռուսաստանի տիրապետութիւնը հաստատուած է 1813 թուականի Գիւլիստանի պայմանագրով եւ գտնուելով Ռուսաստանի կայսրութեան վարչաքաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական համակարգին մէջ, զարգացած է կայսրութեան ծայրամասային շրջաններուն բնորոշ հաստատութեան օրինաչափութիւններով։ Ռուսաստանի մէջ հոկտեմբերեան յեղաշրջումը 1917 թուական, անդրկովկասեան ազգերու անկախացումն ու ազգամիջեան հակամարտութիւններու սրումը նոր անկախացած երկրներու տնտեսութիւնը հասցուցած են քայքայման եզրին։ Մեծ չափով տուժած է նաեւ Արցախ-Ղարաբաղի տնտեսութիւնը։ Խորհրդայնացումէն ետք պահանջուած է քանի մը տասնամեակ, որպեսզի Ազրպէյճանի կազմին մէջ ինքնավար մարզի կարգավիճակ ստացած ԼՂ-ն իր մաքրոտնտեսական ցուցանիշներով մօտենար 1915-1916 թուականներու մակարդակին։

                                     

4.2. Տնտեսութիւն Փոխադրութիւն

Արցախի եւ Հայաստանի միջեւ սահմանը բաց է եւ երթեւեկութիւնը երկկողմանիօրէն ազատ է։ Հայաստանի Հանրապետութենէն՝Գորիս քաղաքէն A 312 մայրուղին անցնելով Բերձոր, ապա Շուշի քաղաքներով, կը միանայ մայրաքաղաք Ստեփանակերտին։ Կը նախատեսուի վերագործարկել Ստեփանակերտի օդանաւակաեանը, որուն հետ Արցախը օդային կապ կունենայ Երեւանի հետ։

                                     

4.3. Տնտեսութիւն զբօսաշրջիկութիւն

Հայաստանի եւ ԱՊՀ երկրներու քաղաքացիները կարողութիւնը ունի երկիր այցելել առանց անցագրի։ Այլ երկրներու քաղաքացիները պարտաւոր են անցագիր ունենալ, որ աւելի դիւրին կարելի է ստանալ հենց սահմանին, այլեւ Երեւանի մէջ, Վաշինկտոնի, Փարիզի, Մոսկուայի եւ այլ շրծաններու մէջ՝ Արցախի Հանրապետութեան ներկայացուցչութիւններէն ներս։

                                     

5. Պետական կառուցուածք

Քաղաքականութիւն

  • Ընտրելու տարիքը՝ 18 տարեկան
  • Խորհրդարան – Ազգային Ժողով, 33 պատգամաւոր, 5 տարի ժամկետ
  • Արցախի Հանրապետութեան մէջ կը գործէ համընդհանուր ընտրութեան իրաւունք, 1991 թուականէն ի վեր
  • Վարչապետ – Արայիկ Յարութիւնեան, 2007
  • Նախագահ – Բակո Սահակեան, 2007
                                     

6. Լեռնային Ղարաբաղի Արցախի Հանրապետութեան միջազգային իրաւական կարգավիճակը

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը ճանաչցած են մասամբ ճանաչուած պետութիւններ՝ Աբխազիոյ եւ Հարաւային Ասիոյ հանրապետութիւնները, ինչպէս նաեւ չճանաչցուած Մերձդնեստրի Հանրապետութիւնը հանրապետությունները, ինչպես նաև չճանաչված Մերձդնեստրի Հանրապետությունը:

Աւստրալիոյ բնակչութեամբ ամենամեծ նահանգը՝ Նոր Հարաւային Ուելսը, նոյնպէս ընդունած է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան ժողովուրդի ինքնորոշման իրաւունքը եւ կոչ ըրած է Աւստրալիոյ իշխանութիւններուն պաշտօնապէս ճանչնալ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը։

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան ճանաչման կոչ ԱՄՆ նախագահին եւ Գոնկրէսին պարունակող ռեզոլուցիաներ ընդունած են ԱՄՆ քանի մը նահանգներու օրենսդրական մարմինները՝ Ռոդ-Այլենդ, Մասսաչուսեթս, Մեն, Լուիզիանա եւ Գալիֆորնիա, Հաուայ Նահանգը՝ 2016 Մարտ 29-ին։

                                     

6.1. Լեռնային Ղարաբաղի Արցախի Հանրապետութեան միջազգային իրաւական կարգավիճակը ԼՂՀ անկախութեան ճանաչման նախագիծ ՀՀ Ազգային ժողովին մէջ

12 Նոյեմբեր 2014 թուականին ՀՀ Ազգային ժողովին մէջ քուէարկութեան դրուդցաւ "Ժառանգութիւն" խմբակցութեան պատգամաւոր Զարուհի Փոստանջեանի ներկայացուցած "Լեռնային Ղարաբաղի Արցախի եւ Հայաստանի Հանրապետութիւններու անվտանգութեան ապահովման ռազմաքաղաքական հիմնադրոյթներու հայեցակետերու մասին" օրէնքի նախագիծը։ Օրինագծին կողմ քուէարկեցին 8 պատգամաւորներ՝ ՀՅԴ խմբակցութեան բոլոր 5 պատգամաւորները, "Ժառանգութենէն" ՝ Զարուհի Փոստանջեանն ու Ռուբիկ Յակոբեանը, ՀԱԿ խմբակցութենէն՝ Նիկոլ Փաշինեանը։ ՀԱԿ խմբակցութեան պատգամաւոր Հրանդ Բագրատեանը ձեռնպահ քուեարկեց։ Բոլոր միւս պատգամաւորները քուէարկութեանը չեն մասնակցած, որուն իբրեւեւ արդիւնք նախագիծը չընդունուեցաւ։ Ըստ Նախագիծին՝ կը նախատեսուէր պաշտօնապէս ճանաչնալ ԼՂՀ անկախութիւնը եւ բացառել այլ պետութիւններու կամ միջազգային կազմակերպութիւններու կողմէն զինուած ուժերու տեղակայումը ԼՂՀ Արցախ-ի, Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի հանրապետութիւններու սահմաններուն, ինչպէս նաեւ երկու այլ դրոյթներ։ Նախկինին մէջ եւս "Ժառանգութիւն" խմբակցութեան կողմէն առաջարկուած են ԼՂՀ անկախութեան ճանաչման նախագիծեր, որոնք նոյնպէս մերժուած են Ազգային ժողովի կողմէն։

                                     

7. Լեռնային Ղարաբաղի զինուած հակամարտութեան վերջին զարգացումներ

  • 13 Նոյեմբեր 2014 թուականին Ազրպէյճանը ԼՂՀ-ի Արցախ տարածքը ոչ թռիչքային գոտի յայտարարած է եւ այդ մասին տեղեկացուցած է Քաղաքացիական միջազգային կազմակերպութեան անդամներուն։ Սակայն այդ յայտարարութենէն ժամեր ետք, ըստ "tert.am" կայքի տեսաձայնագրութեան, ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգիսեանի ուղղաթիռը վայրէջք կատարեց Ստեփանակերտի օդակայան մէջ։
  • 2016, 1 Ապրիլի լոյս 2-ի գիշերը ազրպէյճանական կողմը Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ սկսած է լայնածաւալ յարձակողական գործողութիւններ։ Յարձակումը կը տեւեէ մինչեւ 7 Ապրիլ, ուր եւ համաձայնութիւն ձեռք կը բերուի։ Հայկական եւ ատրպէյճանական կողմերը Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտէի եւ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչի դաշտային օգնականներու միջնորդութեամբ, իրականացած են զոհուածներու որոնողական աշխատանքներ, որոնց ընթացքին հրադադարի շուրջ համաձայնութիւններու խախտում չէ արձանագրուած։
  • 12 Նոյեմբեր 2014 թուականին ղարաբաղա-ազրպէյճանական սահմանի արեւելեան մասի օդային տարածքին մէջ ժամը 13.45-ի սահմաններուն մէջ ուսումնավարժական թռիչքի ժամանակ ազրպէյճանական զինուած ուժերու կողմէն հրադադարի ռեժիմի խախտման արդիւնքին խոցուած է ԼՂՀ ՌՕՈւ ՄԻ-24 ուղղաթիռը։ Ուղղաթիռի խոցման արդիւնքին մէջ անձնակազմի բոլոր երեք անդամները զոհուած են։
                                     

7.1. Լեռնային Ղարաբաղի զինուած հակամարտութեան վերջին զարգացումներ Լայնածաւալ պատերազմ Արցախի վրայ

Կիրակի 27 Սեպտեմբեր 2020ին, առաւօտեան ժամերէն Արցախի հանրապետութիւնը թիրախ կը դառնայ Ատրպէյճանի լայնածաւալ նախայարձակման։ Յարձակումը, պատերազմի կը վերածուի։ Անխնայ կը հրետակոծուին, կը հրթիռակոծուին, կը ռմբակոծուին սահմանագիծը, ինչպէս նաեւ բնակելի վայրեր՝ Ստեփանակերտը, Շուշի, Մարտակերտ, Հադրութ եւ քաղաքացիական ենթակառոյցներ, ինչպէս օրինակ՝ հիւանդանոցներ, ծննդանոցներ, եկեղեցիներ․․․։ Կը մահանան ու կը վիրաւորուին անզէն բնակիչներ․ կիներ, երեխաներ, ծերունիներ։ Ատրպէյճանի կողքին Թուրքիան ալ կը կռուի անոր հայթայթելով մեծաքանակ ռազմական օգնութիւն, ինչպէս նաեւ հարիւրաւոր վարձկան զինուորներ։ Մարդասիրական հրադադարի երկու համաձայնութիւններ կը գոյանան՝ Հոկտեմբեր 10 եւ 18, որոնք սակայն անմիջապէս ու շարունակ կը խախտուին Ատրպէյճանին կողմէ։

                                     

8. Դրօշը

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան դրօշը ստեղծուած է Հայաստանի դրօշին նմանութեամբ, աւելցուած է սպիտակ եռանկիւնաձեւ նախշանկար հայկական գորգի նմանութեամբ, որ կը խորհրդանշէ Արցախի՝ մայր Հայաստանէն անարդարացիօրէն բաժանումը եւ անկախութեան հռչակմամբ վերամիաւորումը: Կարմիր գոյնը կը խորհրդանշէ անկախութեան համար հայ ժողովուրդին թափած արիւնը, կապոյտ գոյնը՝ Հայաստանի երկինքը, նարնջագոյնը՝ Ժողովուրդին ստեղծարար աշխատանքը:

                                     

9. Զինանշանը

Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութան զինանշանը հանրապետութեան պետական ինքնիշխանութեան, անոր տարածքին մէջ ապրող ժողովուրդներու պետական միասնութեան, կառուցուող ազատ, իրաւական պետութեան խորհրդանիշն է: Հաստատուած է Լեռնային Ղարաբաղի հանրաապետութիան գլխաւոր խորհուրդին կողմէ 17 Նոյեմբեր 1994 թուականի որոշմամբ: Զինանշանը կը ներկայացնէ թեւատարած արծիւ մը, որ կը կրէ Արտաշեսեաններու արքայատոհմին թագը, իսկ գլխուն վերը կը տարածուին արեւուն ճառագայթները: Կեդրոնը դրուած է Հանրապետութեան դրօշը հորիզոնական դիրքով եւ Ստեփանակերտի մօտ գտնուող "Մէնք ենք, մեր սարերը" "Տատիկ եւ Պապիկ" յուշարձանը՝Մեծ Քրիս լերան Ֆոնին: Ներքեւի մասը արծուի ճանկերու մէջ խաղողի վազեր են, թթենի պտուղներ, ցորենի հասկեր:Վերի կիսաշրջանաձեւ ժապաւէնին վրայ կատարուած է հայերէն մակագրութիւն՝ "Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն-Արցախ" Զինանշանին հէղինակն է Լավրտենտ Ղալայանը:

                                     

10. Գրականութիւն

  • Տ. Յակոբեան, ԼՂՀ հռչակումը եւ պետական շինարարութեան գործընթացը /1991-1994, Երեւան, 2011, 212 էջ, -
  • Արցախի պատմութիւնը /սկիզբէն մինչեւ մեր օրերը, Երեւան, 1994, 377 էջ, -
  • Մանասեան Ա., Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպէս եղած է, Երեւան, 2011, 120 էջ, -
  • Հրանդ Աբրահամեան, Մարտնչող Արցախը, գիրք Ա /1917-1923, Երեւան, 2003, գիրք Բ. /1923-1985, Երեւան, 2005, գիրք Գ. /1985-2000, Ստեփանակերտ, 2007։
  • Արցախեան գոյապայքարի տարեգրութիւն, Երեւան, 1996, 822 էջ, -
  • Արամայիս Տէր-Դանիելեան, Ղարաբաղի տագնապը, Երեւան, 1993, 120 էջ, -
  • Յարութիւնեան Հ., Լեռնային Ղարաբաղը 1918-1920, Երեւան, 1996, 296 էջ, -
  • Խաչէնի իշխանութիւնը X-XVI դարերուն, Երեւան, 1975, 453 էջ, -
  • Շահէն Մկրտիչեան, Լեռնային Ղարաբաղ. Ազրպէյճանի իրականացուցած ցեղասպանութեան բաժինը, Ստեփանակերտ, 2003, 250 էջ, -
  • Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն /1991 օգոստոս - 1992 Յունուար. փաստաթուղթերու ժողովածու, Երեւան, 2011, 196 էջ, -
  • Ալիկ Ղարիբեան, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցը եւ Մեծ Անգլիան 1918-1920, Երեւան, 2012, 282 էջ, -
                                     

11. Արտաքին յղումներ

Պաշտօնական կայքեր

  • ԼՂՀ Ֆինանսներու նախարարութիւն
  • Ներկայացուցչութիւն Վաշինգդոնի մէջ անգլերէն
  • ԼՂՀ Դատական համակարգ
  • ԼՂՀ Դատախազութիւն
  • Ներկայացուցչիւն Փարիզի մէջ ֆր.
  • ԼՂՀ Նախագահի կայք

Լրատուական միջոցներ

  • Արցախ.tv
  • Ազատ Արցախ

Այլ

  • Շուշիի վերածնունդի հիմնադրամ
  • "Ճանապարհ" վիքի-նախագիծ
  • Արցախի գրողներու միութիւն
                                     
  • կազմի վրայ, ոսկեգոյն տառերով, հայերէնով եւ անգլերէնով գրուած է Արցախի Հանրապետութիւն եւ Անձնագիր բառերը Անձնագիրը տրուած պահէն վաւերական է 10 տարի
  • Արցախի պետական համալսարան, գիտակրթական եւ մշակութային կեդրոն ԼՂՀ - ի մէջ Համալսարանը ստեղծուած է 1969 թուականին, Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի կեդրոն
  • Գուրգէն Հայրապետեան 1949, Վանք գիւղ Մարտակերտ Մարտակերտի շրջան, Արցախի Հանրապետութիւն - 18 Հոկտեմբեր 2017 2017 - 10 - 18 հայ բարերար: Երկար տարիներ որպէս
  • Արցախի դրօշ, ստեղծուած է Հայաստանի դրօշի նմանութեամբ, աւելցուած է սպիտակ եռանկիւնաձեւ նախշանկար հայկական գորգի նմանութեամբ որ կը խորհրդանշէ Արցախի
  • Մարտունիի Շրջան, Արցախի Հանրապետութիւն պետական - քաղաքական գործիչ, ազատամարտիկ ՀՅԴ Արցախի Կեդրոնական կոմիտէի ներկայացուցիչ Արցախի Հանրապետութեան Ազգային
  • կիսաշրջանին մէջ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն Արցախ մակագրութիւնն է յեղափոխական Լաւրենտի Ղալայեան Արցախի Հանրապետութեան օրհներգը Ազատ ու անկախ
  • Թող միշտ պանծայ Հայաստան Հիմնական յօդուած Արցախի դրօշ Տե ս նաեւ Արցախի Հանրապետութեան զինանշան Արցախի Հանրապետութեան պետական դրօշը ընդունուած է հանրապետութեան
  • Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւն Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն հայ պետական - քաղաքական գործիչ, Արցախի Հանրապետութեան գործող
  • Azərbaycan, պաշտօնապէս Azərbaycan Respublikası, Ազրպէյճանական Հանրապետութիւն հանրապետութիւն է Հարաւային Կովկասի, Կասպից ծովու արեւմտեան ափամերձ շրջանին
  • Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւն Խորհրդային Ընկերվարական Հանրապետութիւններու Միութիւն - 14 Ապրիլ 1992 1992 - 04 - 14 Ստեփանակերտ Արցախի քաղաքական եւ պետական