ⓘ Արագած, Հայաստանի Հանրապետութեան ամենաբարձր կէտը, բարձրութիւնը՝ 4090.1 մեթր: Այն շրջապատէն մեկուսացած, վահանաձեւ փռուած զանգուած մըն է՝ մօտ 200 ք.մ. շրջագիծով: ..

Բիւրական

Բիւրական, գիւղ մըն է որ կը գտնուի Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Արագած լերան հարաւ-արեւելեան լանջին, Ամբերդ Գետակի ձախ կողմը, Աշտարակ տարածաշրջանի Բիւրական համայնքին մէջ, Ծովի մակերեսէն 1475 մեթր բարձրութեամբ:

Արարատեան Դաշտ

Արարատեան Դաշտ, Արարատեան գոգաւորութեան յատակն է՝ լի լճագետային, հեղեղաբերուկ նստուածքներով եւ լաւաներով։ Հայկական լեռնաշխարհի ընդարձակ հարթավայրերէն մէկը՝ Միջին Արաքսեան գոգաւորութեան ամէնէն ցած մասը ։

Բիւրականի Աստղադիտարան

Վիքտոր Համբարձումեանի անուան Բիւրականի Աստղադիտարան, աստղադիտարան՝ Հայաստանի Բիւրական գիւղին մէջ։ Կը պատկանի Հայաստանի Գիտութիւններու Ճեմարանին։ Արեւելեան Եւրոպայի և Միջին Արեւելքի կարեւորագոյն աստղադիտարաններէն մէկն է:

Սուրբ Ամենափրկիչ Եկեղեցի (Կակրա)

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց Գագրայի Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի հաճախ կոչվուած է նաեւ Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի, Հայ Առաքելական Եկեղեցիի տաճար Աբխազիայի Գագրա քաղաքի մէջ։

Նախահայկական Դարաշրջան

Նախահայկական Դարաշրջան, մարդկային ընկերութեան կազմաւորումը հարիւր հազարաւոր տարիներ ընդգրկող երկարատեւ ժամանակաշրջան է: Արդի գիտութեան համաձայն, մարդը յառաջացած է երկու միլիոն տարի առաջ:

                                     

ⓘ Արագած

Արագած, Հայաստանի Հանրապետութեան ամենաբարձր կէտը, բարձրութիւնը՝ 4090.1 մեթր: Այն շրջապատէն մեկուսացած, վահանաձեւ փռուած զանգուած մըն է՝ մօտ 200 ք.մ. շրջագիծով: Իր վահանակերպ տարածուած լանջերուն հետ միասին կը գրաւէ մօտ 4000 քմ² տարածութիւն՝ Արարատեան ու Շիրակի դաշտերուն, Ախուրեան ու Քասախ գետերու միջեւ: Երեք կողմէն անոր դրացի են հիւսիսէն՝ Շարայի, արեւելքէն՝ Արայի, հարաւ-արեւմուտքէն՝ Մեծ Արտենիի լեռները: Եղած է պատմական Մեծ Հայքի Արագածոտն, Շիրակ եւ Նիգ գաւառներու սահմաններուն մէջ: Այժմ կը մտնէ Արագածոտնի եւ Շիրակի մարզերու տարածքին մէջ եւ ունի կեդրոնական դիրք:

                                     

1. Կառուցուածք

Արագածն անցեալին եղած է աշխարհի ամենախոշոր հրաբուխներէն մէկը: Ունի 400 մ խորութեամբ եւ 3 քմ տրամագիծով հսկայ խառնարան, որուն քայքայուած պատերուն մնացորդները կը կազմեն լերան չորս կատարները: Խառնարանը հարաւ-արեւելեան կողմէն բաց է եւ կը կապուի շրջապատին: Կատարները կիսաբոլոր դասաւորուած եւ կը կազմեն 270 աստիճանի աղեղ: Ամենաբարձրը հիւսիսային կատարն է 4090.1 մեթր: Այնուհետեւ արեւմտեանը՝ 3995.3 մեթր, արեւելեանը՝ 3908.2 մ եւ հարաւայինը՝ 3887.8 մ: Խառնարանը ջուր ամբարելու մեծ աւազան է: Այստեղէն սկիզբ առած է Քասախի վտակ Գեղարոտ գետը:

Արագածի յաւերժական ձիւնի ծածկոյթը մօտ 6 քմ² է: Լեռն ունի քանի մը փոքր սառոյցէ դաշտեր, որոնցմէ ամենամեծը 1.5 քմ մակերեսով խառնարանին մէջ է: Սառոյցէ դաշտերը կը սնեն Քասախի վտակներէն Գեղարոտը:

Եթէ Արագածի ատամնաձեւ գագաթները ուղղաձիգ են յատկապէս հիւսիսային կատարը, որ բաւական դժուարամատոյց է վերելքի համար, ապա լանջերը մեղմ թեքութիւն ունին, որոնք փռուած են գագաթներուն շուրջ հսկայական տարածութիւններու վրայ՝ տեղ-տեղ կազմելով ընդարձակ բարձրավանդակներ, սարաւանդներ, հարթութիւններ, մասնատուած են ճառագայթաձեւ տարածուող խոր հովիտներով, կիրճերով, հեղեղատներով: Լանջերուն կան նաեւ հրաբուխային ծագում ունեցող կոնաձեւ բարձրութիւններ:

Արագածի մերձակայքը ցրուած են բազմաթիւ մակաբուծային կոներ parasitic cones կամ cockle, որոնք անցեալին պարբերաբար արտավիժած են հրաբուխային նիւթեր: Հրաբխային ժայթքումներու հետեւանքով Արագածի լանջերը հսկայական տարածութեան վրայ նեռարեալ մինչեւ ստորին փէշերը ծածկուած են լաւաներով: Արագածը հարուստ է հրաբխային ծագում ունեցող օգտակար հանածոներով (տուֆ, պեմզա "լատ.՝ pumex` փրփուր, չեչաքար", որսիդ. "Ֆրանս.՝ perlite, perle` մարգարիտ" եւայլն: Արագածի գագաթներուն մշտական ձիւն նստած է, իսկ փէշերուն կարտայայտուին տարուան բոլոր եղանակները՝ իրենց նրբերանգներով: Լեռնային շրջաններուն կլիման կը փոխուի ըստ բարձրութիւններուն. մերձգագաթային գօտին զով է, իսկ գագաթը ամռան նոյնիսկ ցուրտ է:

                                     

2. Գետեր ու Լիճեր

Արագածը յայտնի է իր սառնորակ աղբիւրներով, որոնք ձիւնահալի ջուրերու ու սառնադաշտերու հետ միասին սկիզբ տուած են շարք մը գետերու ու գետակներու: Արագածի ընդերքի ջուրերով կը սնուի նաեւ Մեծամօր լիճը: Գագաթին եւ լանջերուն կան քանի մը տասնեակ գեղատեսիլ լճակներ: Անոնցմէ ամենամեծը Քարի լիճն է, որ ունի քաղցրահամ ջուր եւ 3200 մ բարձրութեան վրայ է: Լիճին, առանձնապէս, հրապոյր կու տան շրջակայ ալպեան մարգագետիները, բազմագոյն ծաղիկները, լեռնային մաքուր օդը եւ Արագածի ձիւնափայլ գագաթի մերձակցութիւնը:

Ճոխ բուսականութեամբ ծածկուած հիասքանչ գետահովիտներով ու ձորակներով հոսող գետերը տեղ-տեղ կ՝ առաջացնեն ջրվէժներու սահանքներ:

                                     

3. Մօտակայ Քաղաքներ

Լերան շրջակայքը գտնուող քաղաքներէն են Աշտարակը՝ հարաւ-արեւելքին, Ապարանը՝ հիւսիս-արեւելքին, Արթիկը՝ հիւսիս-արեւմուտքին եւ Թալինը՝ հարաւ-արեւմուտքին: Լերան միւս կողմերը կան այլ քաղաքներ եւ գիւղեր:

                                     

3.1. Մօտակայ Քաղաքներ Աւանդութիւններ

Աւանդութիւնը կը պատմէ, թէ հայոց լեռները ժամանակ մը յաղթանդամ ու հսկայ եղբայրներ եղած են: Ամէն օր վաղ առաւօտուն արթննալով՝ անոնք սովորութիւն են ունեցած են նախ կապել իրենց գօտիները եւ ետքը միայն ողջունել զիրար: Ժամանակը կ՝ անցնի: Եղբայրները կը ծերանան, կըսկսին աւելի ուշ արթննալ: Օր մըն ալ արթնանալով՝ անոնք հակառակ իրենց սովորութեան՝ կը մոռնան նախ գօտիները կապելը եւ կը բարեւեն զիրար: Աստուած տեսնելով այդ՝ կը բարկանայ, կը պատժէ եղբայրներուն: Անոնք կը քարանան՝ կը դառնան լեռներ, գօտիները կը դառնան կանաչ դաշտեր, իսկ քարացած եղբայրներու արցունքները կը դառնան անմահական աղբիւրներ:

Այդ հսկաներուն մեծութեամբ չորրորդը Արագածն է՝ Մեծ Մասիսէն, Սաւալանէն եւ Սիփանէն ետք:

Արագածի մեղմաթեք լանջերը շատ ջրառատ են, բերրի, ծածկուած ալբեան մարգագետիններով, արօտավայրերով: Այս տեսակետէն Արագածը Մասիսին հակոտնեան է: Իզուր չէ, որ ժողովուրդը կը պատմեն հետեւեալ աւանդութիւնը:

Ժամանակին Մասիսն ու Արագածը շատ սիրով քոյրեր եղած են: Օր մը, ինչպէս կը պատահի, անոնք կը կռուին: Մէկը կ՝ ըսէ՝ "Ես եմ լաւը, աւելի բարձրը", միւսը թէ՝ "Ես քեզմէ եւ՛ աւելի բարձր եմ, եւ՛ աւելի գեղեցիկ": Շտապ կը հասնի Մարութա լեռը եւ կը փորձէ հաշտեցնել քոյրերուն: Տեսնելով, որ անկարող է խաղաղութիւն վերահաստատել, կը ձգէ եւ կը հեռանայ եւ կ՝ անիծէ անոնց: Չարագուշակ էր իր անէծքը. "Թող Մասիսն ու Արագածն այնպէս բաժնուին իրարմէ, որ ալ երբեք չհանդիպին": Իր կարգին Մասիսը Արագածին կ՝ անիծէ, որ երբեք վիշտը դուրս չգայ իր սրտէն, եւ արցունքը չպակսի աչքերէն: Արագածն ալ Մասիսին կ՝ անիծէ, որ վշտէն չորնայ, աշխարհի երեսին մարդ չբարձրանայ իր կատարը, վրան մատաղ չմորթուի: Այդպէս ալ կը կատարուի: Արագածի գագաթին արցունքէն լիճ կը գոյանայ, փեշերէն հազարաւոր աղբիւրներ կը բխին: Իսկ Մասիսը կը ցամքի, կը չորնայ, ոչ ոք չի բարձրանար գագաթը, ո՛չ ալ մատաղ կը մորթուի այնտեղ:



                                     

4. Օգտագործված գրականություն

  • Երևանի Համալսարանական Հրատարակչություն, Երևան 1970
  • Հեղինակներ՝ Թ. Խ. Հակոբյան, Կ.Օ. Օհանյան, Գ. Ե. Ավագյան, Խ. Ե. Նազարյան
  • Երևանի համալսարանի տպարան, 1975 թ.
  • Հրատարակչության խմբագիր՝ Ա. Մ. Գաբրիելյան