ⓘ Հաբանդ, գրաբար՝ Միւս Հաբանդ, երբեմն ուղղակի Հաբանդ, գաւառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի կազմին մէջ, Կարկառ գետիn աջ ափէն մինչեւ Դիզափայտի լեռները եւ Քիրսի լեռնաշղթայէ ..

                                     

ⓘ Հաբանդ

Հաբանդ, գրաբար՝ Միւս Հաբանդ, երբեմն ուղղակի Հաբանդ, գաւառ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի կազմին մէջ, Կարկառ գետիn աջ ափէն մինչեւ Դիզափայտի լեռները եւ Քիրսի լեռնաշղթայէն մինչեւ Մուխանք դաշտիn արեւմտեան եզերքը։

                                     

1. Պատմութիւն

Հաբանդի Ամարաս աւանին եկեղեցին եւ վանքը հիմնած է Գրիգոր Լուսաւորիչ։ Հոն ամփոփուած է Գրիգորիսի Գրիգոր Ա. Լուսաւորիչի թոռան աճիւնը, որուն վրայ Ե. դարուն Վաչագան Գ. Բարեպաշտ թագաւոր կառուցած է Ս. Գրիգորիս մատուռը։ Նշանաւոր էր Հաբանդի Գտիչ կամ Քթիշ բերդաւանը ներկայիս Հադրութի շրջան` համանուն եպիսկոպոսանիստ վանքով։ Գտիչէն ոչ հեռու ներկայիս Տող եւ Տումի գիւղերուն քով գտնուող Գոռոզ բերդաւանին ծանօթ է Ը Թ. դարերէն անունով հայ քերական-մեկնիչները Համամ Արեւելցի, Վարդան Արեւելցի եւ ուրիշներ յաճախ Հաբանդի բարբառը կոչած են "Գոռոզի բարբառ", որ առհասարակ Արցախի բարբառն է։ Ուշ միջնադարուն Հաբանդ վարչականօրէն բաժնուած է Դիզակի հարաւային մասը եւ Վարանդայի հիւսիսային մասը գաւառներուն՝ համանուն մելիքութիւններով, որուն պատճառով մոռցուած է հնագոյն անուանումը։

                                     
  • ենթադրաբար Տարօն գաւառի Խորնի կամ Խորոն գիւղը, մէկ այլ վարկածով Սիւնիքի Հաբանդ գաւառի Խորեա ն գիւղը Ենթադրուած է, որ 15 - 16 տարեկան հասակին, այսինքն մօտ
  • Խաչէնը կը զբաղեցնէր Արցախի լեռնային ու նախալեռնային մասերը առանց Միւս Հաբանդ գաւառի հարաւային կէսին, որուն կը տիրէր Արցախի Առանշահիկ իշխանական հարստութեան
  • գոգահովիտին մէջ Ամարաս գիւղաքաղաքը կը գտնուէր Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Միւս Հաբանդ գաւառին մէջ, այժմեան Մարտունի քաղաքէն 10 Քմ. դէպի հարաւ - արեւելք Հայ պատմիչներու
  • լանջին գոգաւորութեան մէջ Նախապէս ներառուած է Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Միւս Հաբանդ գաւառի տարածքին մէջ Ըստ Է. դարու պատմիչ Մովսէս Կաղանկատուացիի, Պարտաւի
  • կը գտնուէր Հարժիսի խորհ - տնտեսութեան կազմին մէջ Հալիձոր անունը ծագած է Հաբանդ գաւառի Հալէ, Հալիս կոչուող բնակավայրերու անուանումներէն Ժ. դարու սկիզբը